Sultân-ı ‘ışk sîneme dikdi livâsını

Aşk sultanının göğse sancak dikerek gedayı âleme şah kıldığı gazel, dünya nimetini hırsla yemenin hazımsızlığına karşı uyarır; gönül tabibinin kapısını şifa evi sayar, neyin sesini âşığın iniltisine uydurur ve harabat yolcusunun kırık kovasını Cem'in kadehine değişmemesiyle biter.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sultân-ı ‘ışk sîneme dikdi livâsını

   Şâh eyledi ‘âleme bu ben gedâsını

   1Aşk sultanı sancağını göğsüme dikti;

   2bu yoksul kulunu dünyaya şah yaptı.

   Aşk dışarıdan fetheden bir sultan gibi sancağını âşığın göğsüne diker. Sonuç, siyasal rütbenin tersine çevrilmesidir: maddi bakımdan gedâ olan kişi, aşkın işaretini taşıdığı için bütün âleme şah olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Her kim ki cihân ni‘metini yiye hırs-ıla

   Elbette anuñ çekse gerek imtilâsını

   1Dünya nimetini hırsla yiyen herkes,

   2elbette onun hazımsızlığını çekmek zorundadır.

   Dünya nimetleri soyut bir servet değil ölçüsüzce yenen yiyecek gibi tasarlanır. Hırs tüketimi artırırken imtilâ bedensel karşılığı olur; beyit dünyevi iştahın cezasını aynı sindirim mecazı içinde doğrudan üretir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ol dil tabîbi kapusı dârü’ş-şifâ ola

   Lâyık mıdur gözlemeye mübtelâsını

   1O gönül tabibinin kapısı şifa evi olsun;

   2müptelasını beklemesi ona yaraşmaz mı?

   Sevgili gönül tabibi, kapısı da şifa evi olarak kurulur. Bu düzen içinde bekleyen taraf tabiptir; onun müptelası olan âşığı karşılaması, şifa dağıtan kimliğinin doğal gereği olarak sorulu bir beklentiye dönüşür ve ilacı verecek olanın hastaya yönelmesi istenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gam meclisinde nâleme âheng içün baña

   Uydurdı nây nâleme kendü sadâsını

   1Gam meclisinde iniltime eşlik etsin diye,

   2ney kendi sesini benim feryadıma uydurdu.

   Mecliste ölçüyü çalgı değil âşığın nâlesi belirler; ney kendi sesini ona uydurur. Böylece insan feryadı müziğin takip ettiği ana ezgiye dönüşür, gam da dinlenen bir makam gibi ortak ses alanı kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Virmez Muhibbî kûy-ı harâbât-ı ‘ışk olan

   Câm-ı Cem’e eldeki sınmış kovasını

   1Muhibbî, aşk harabatının mahallesinde olan kişi,

   2elindeki kırık kovayı Cem'in kadehine vermez.

   Kırık kova maddi bakımdan değersiz, Cem'in kadehi ise hükümdarlık ve dünyayı gösteren kudret simgesidir. Harabat yolcusu kendi yoksul aracını üstün tutarak aşk tecrübesini efsanevi saltanat bilgisinden vazgeçilmez sayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle