Dostum didüm gül-i handâna beñzetdüm seni

Karşılıklı gül ve bülbül benzetmesiyle başlayan yedi beyitlik gazel, zincire vurulmuş gönlü, mercan dalına dönen gözyaşını ve kanlı lâleleri işler; sevgili, Muhibbî’nin feryadını güzel sesli kuşa benzeterek söz zincirini tamamlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Dostum didüm gül-i handâna beñzetdüm seni

   Didi ben de bülbül-i giryâna beñzetdüm seni

   1Sevgilim, seni gülen güle benzettim, dedim;

   2o da: Ben de seni ağlayan bülbüle benzettim, dedi.

   Matla tek taraflı övgüyü karşılıklı bir söyleşiye çevirir: âşık sevgiliyi gülen güle, sevgili de âşığı ağlayan bülbüle benzetir. Handân ile giryân karşıtlığı, ilişkinin sevinç ve acı rollerini iki kısa cevapta kesin biçimde dağıtır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Mübtelâsın ey göñül gördüm saçı zencîrine

   Bir deli dîvâne ser-gerdâna beñzetdüm seni

   1Ey gönül, saçının zincirine tutulduğunu gördüm;

   2seni başı dönmüş deli bir divaneye benzettim.

   Saçın zincir oluşu gönlün tutulmasını hem âşıklık hem tutsaklık anlamında görünür kılar. Ser-gerdân sözü başı dönen ve yönünü yitiren kişiyi birlikte anlatır; zincire bağlı gönül buna rağmen durulmaz, kendi çevresinde dönmeyi sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bahr-i ‘ışkumda gözüm yaşın görüp gavvâs-ı dil

   Didi el-hak pençe-i mercâna beñzetdüm seni

   1Gönül dalgıcı aşk denizimde gözyaşımı görünce

   2doğrusu seni bir mercan dalına benzettim, dedi.

   Gönül bu kez aşk denizine dalan gavvastır; gözyaşı da su içinde seçilen kırmızı mercan dalına benzer. Pençe biçimi, yaşın yalnız damla olmadığını, birbirine açılan kollarıyla derindeki değerli bir oluşum gibi görüldüğünü düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Lâleler tutmış çemen etrâfını görüp didüm

   Sîneden yir yir dökilen kana beñzetdüm seni

   1Çayırın çevresini tutmuş lâleleri görünce dedim ki:

   2sizi göğüsten yer yer dökülen kana benzettim.

   Çemendeki lâleler renkleri ve dağınık yerleşimleriyle yaralı göğüsten sıçrayan kana dönüşür. Şair dışarıdaki baharı kendi bedenindeki acı üzerinden okur; yir yir tekrarı hem çiçeklerin dağılışını hem kan lekelerinin parçalı görünüşünü taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Her ne deñlü eyleseñ cevr ü cefâ çekmek revâ

   Göñlümüñ tahtındaki sultâna beñzetdüm seni

   1Ne kadar eziyet ve cefa etsen de çekmek uygundur;

   2çünkü seni gönlümün tahtındaki sultana benzettim.

   Sevgilinin eziyetine katlanma gerekçesi, onun gönül tahtında sultan olmasıdır. Beyit aşkı siyasal bir düzene çevirir: tahtın sahibi hükmeder, âşık ise cezanın miktarını tartışmadan bu egemenliği tanıdığı için çekmeyi uygun bulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Cennet-i kûyında iken dûr kılduñ sen beni

   Ey rakîb-i rû-siyeh şeytâna beñzetdüm seni

   1Ben onun sokağının cennetindeyken beni uzaklaştırdın;

   2ey kara yüzlü rakip, seni şeytana benzettim.

   Sevgilinin sokağı cennet olunca âşığı oradan çıkaran rakip doğrudan şeytan rolünü üstlenir. Rû-siyeh hem yüzün karalığını hem ahlaki suçluluğu taşır; uzaklaştırma eylemi Âdem’in cennetten çıkarılışını kişisel aşk sahnesinde yeniler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Gülşen-i kûyında efgânum görüp dilber didi

   Ey Muhibbî murg-ı hoş-elhâna beñzetdüm seni

   1Sevgili, sokağının gül bahçesindeki feryadımı duyup dedi ki:

   2Ey Muhibbî, seni güzel sesli bir kuşa benzettim.

   Maktada benzetme hakkı yeniden sevgiliye geçer; şairin efgânı gül bahçesinde hoş sesli kuşun ötüşü olur. İlk beyitteki ağlayan bülbül burada daha genel bir murg-ı hoş-elhâna yükselir ve gazelin karşılıklı benzetme halkası kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle