Hengâme-i bahâr ne âlemdedir aceb

Yedi beytin yedisi de aynı soruyla biter: "ne âlemdedir aceb". Şiir baharı, fakrı, rüzgârı, âhı, mumu ve son iki beyitte bir şair üstadı arar; sorduğu her şey ortadan kaybolmuştur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hengâme-i bahâr ne âlemdedir aceb

   Devr-i safâ-medâr ne âlemdedir aceb

   1Baharın o şenlikli gürültüsü acaba ne hâldedir?

   2Safa üzerine dönen o devir acaba ne hâldedir?

   Musarra matlada redif iki kez arka arkaya duyulur ve gazelin bütün kalıbını bir çırpıda kurar: her beyit bir yokluk sayacaktır. Sorulan iki şey de zamanla ilgilidir; "hengâme" mevsimin gürültüsü, "devr" ise bir çağdır. Şiir daha başlarken kayıp bir vaktin peşine düşer.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âlem esîr-i keşmekeş-i devlet oldu hep

   Fakrile iftihâr ne âlemdedir aceb

   1Herkes mevki kavgasının esiri oldu;

   2yoksullukla övünmek acaba ne hâldedir?

   Gazelin en açık toplumsal beyti. "Keşmekeş-i devlet" mevki için didişmeyi anlatır, sonundaki "hep" istisna bırakmaz. Karşısına konan şey bir erdem değil eski bir âdettir: fakrıyla övünmek. Redif bunu eleştiriye değil, yitik bir alışkanlığın aranmasına çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Baş başa verdi fitnede her târ-ı perçemi

   Duymaz mı rûzgâr ne âlemdedir aceb

   1Perçeminin her teli fitne çıkarmak için baş başa verdi;

   2rüzgâr duymaz mı, acaba ne hâldedir?

   Saç telleri fitne kuran bir kurul gibi "baş başa" verir; bu, hem tellerin birbirine dolanmasının hem de gizli konuşmanın resmidir. Kurulan komployu bozacak tek güç rüzgârdır, çünkü saçı dağıtan odur. Şair rüzgârı sağırlıkla suçlayarak sitemi tabiata yayar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Fikr-i hatıñla çıktı gönülden dem-i seher

   Âh-ı şerâre-bâr ne âlemdedir aceb

   1Yanağındaki tüylerin düşüncesiyle seher vakti gönülden çıktı;

   2kıvılcım saçan o âh acaba ne hâldedir?

   Yanağın tüyünü düşünerek seher vakti gönülden çıkan kıvılcım saçan âhın nerede olduğu sorulur. Âh kendi başına yolculuğa çıkan bir varlığa dönüşür; seher vaktine şiirin söylemediği kesin bir dinî işlev yüklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Pervâne-vâr mahv-ı vücûd etti âşıkan

   Ol şem'-i şu'le-dâr ne âlemdedir aceb

   1Âşıklar pervane gibi varlıklarını yok ettiler;

   2o alevli mum acaba ne hâldedir?

   Mum ile pervane mazmununda alışılmış sıra tersine çevrilir: normalde pervanenin hâli sorulur, burada mumun. Âşıklar işini bitirmiştir, geriye onları yakan alevin akıbeti kalır. Sorunun altında ince bir sitem vardır; yakan taraf, yandıranlardan sonra ortadan kaybolmuştur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ekrem rahîk-ı nazınla ben mest-i hayretim

   Üstâd-ı Cem-şi'âr ne âlemdedir aceb

   1Ekrem, ben senin nazının halis şarabıyla hayret sarhoşuyum;

   2Cem tavırlı üstat acaba ne hâldedir?

   Mahlas beytinde şair kendi şiirinin sarhoşudur, ama bu övünme değil bir eksiklik itirafına giriştir: hemen ardından üstadını sorar. "Cem-şi'âr", şarap sofrasının efsanevi kurucusu Cem'in tavrını taşıyan demektir; içki mazmunu saygıyla aynı cümlede yürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ol şâ'ir-i yegâne ki şibh ü nazîrini

   Der hulk-ı rûzgâr ne âlemdedir aceb

   1O eşsiz şairin benzeri ve dengi

   2zamanın yarattıkları arasında acaba nerededir?

   Gazel mahlastan sonra sürer ve önceki beyitte sorulan ‘Cem tavırlı üstat’ı eşsiz şair diye niteler. Soru, onun benzeri ve denginin zamanın yarattıkları arasında nerede bulunduğudur; modern iki dizeyi tek gramatik cümlede birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle