Hey Gaziler Bir Seyrâna Uğradım

Bir pireyi dokuz kişinin kovalaması, yüz çift mandanın çekmesi ve çevrede büyük yıkım doğurması mübalağalı bir mizah sahnesine dönüşür. Şair uykuyla uyanıklık arasındaki bu inanılmaz macerayı anlatırken aşk derdini de pirenin gülünç büyüklüğüne ekler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hey gaziler bir seyrâna uğradım

   Dokuz kişi bir pireyi kovalar

   1Ey gaziler, bir gezinti sırasında garip bir olay gördüm:

   2Dokuz kişi bir pireyi kovalıyordu.

   Dokuz kişinin tek bir pireyi kovalaması, daha ilk anda ölçüyü bilinçli biçimde bozan bir mizah kurar. “Hey gaziler” hitabı, savaşçı ciddiyetini küçücük bir düşmana yönelterek sahneyi gülünçleştirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Söylenecek dinlenecek hal değil

   Ardı sıra erilecek hal değil

   1Bu, anlatılacak ya da dinlenecek bir durum değil.

   2Peşinden yetişilecek gibi de değil.

   Yaşananların ne anlatılabilir ne de dinlenebilir hâlde olduğu söylenir; pireye yetişmek de imkânsızdır. Anlatıcı, tam da bu olanaksızlık iddiasıyla abartılı hikâyesine merak ve komik bir hız kazandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mutaflar hep derildiler şaştılar

   Ayağına yüz çift manda koştular

   1Mutaflar, yani kıl dokuyucuları, toplanıp şaşkına döndü.

   2Pirenin ayağına yüz çift manda koştular.

   Mutafların şaşkınlıkla toplanması ve pirenin ayağına yüz çift manda koşulması, hayvanın boyutunu hayal gücüyle büyütür. Küçük bir haşere, koca bir yük katarını sürükleyen masal yaratığına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Et hammalları görünce kaçtılar

   Göde çok çekilecek hal değil

   1Et hamalları onu görünce kaçtı.

   2Göbekte bu kadar yük taşınacak gibi değil.

   Et hamallarının kaçması, pirenin gövdesinin taşınamayacak kadar ağır gösterilmesiyle açıklanır. Meslekleri yük kaldırmak olan kişilerin bile geri çekilmesi, mübalağanın komik ölçüsünü pekiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gelir iken karşı tuttum bacağın

   Vardı yıktı bir fukarâ ocağın

   1Üzerime gelirken bacağını tuttum.

   2Gidip yoksul birinin ocağını yıktı.

   Anlatıcı pirenin bacağını yakalamaya çalışır, fakat hayvan bir yoksulun ocağını yıkar. Bireysel mücadele bir anda toplumsal zarara dönüşür; güç gösterisi en korunmasız ev üzerinden büyütülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Düşüremedim pirenin kalçağın

   Elli yılda yapılacak hal değil

   1Pirenin kalçağını yere düşüremedim.

   2Bu iş elli yılda bile yapılacak gibi değil.

   Pirenin kalçağını düşürememek, onu elli yılda ancak yapılabilecek dev bir yapı gibi düşündürür. Zaman ölçüsüyle beden parçasının yan yana gelmesi, olağan mantığı bilinçli biçimde tersine çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bakın pire bize ne hal işledi

   Anı gördüm topuğumu dişledi

   1Bakın, bu pire başımıza neler getirdi.

   2Onu gördüm; topuğumu ısırdı.

   Pire, anlatıcının topuğunu ısırarak ona beklenmedik bir sıkıntı yaşatır; “başımıza neler getirdi” yakınması bu küçük hayvanın verdiği zararı büyüterek komik bir şaşkınlık yaratır. Sonraki birimde görülen kişneme burada yorumlanmaz ve birim sınırı korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Düşüp önüme at gibi kişnedi

   Zorlu gidi yakalanacak hal değil

   1Önüme düşüp at gibi kişnedi.

   2Bu güçlü serseri yakalanacak gibi değil.

   Yakalanamayan pirenin zorluğu vurgulanır; önüne düşüp kişnemesi onun saldırgan ve başına buyruk tavrını güçlendirir. Anlatıcı avcı olmak isterken korkutulan ve peşinden sürüklenen kişiye dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bakın hele şu pirenin işine

   Topuz ile gül eyledim başına

   1Şu pirenin yaptığı işe bakın.

   2Topuzla başını güle çevirdim.

   Pirenin başına topuzla gül yapmak, şiddet ile süsü saçma bir biçimde birleştirir. Küçücük canlıya savaş silahıyla vurulması, gazilik söyleminin abartısını özellikle görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Henüz girmiş elli sekiz yaşına

    Kirpikleri kırılacak hal değil

    1Henüz elli sekiz yaşına girmiş.

    2Kirpikleri kırılacak gibi değil.

    Pirenin elli sekiz yaşında olduğu söylenir; buna rağmen kirpiklerinin kırılamayacak kadar güçlü oluşu övülür. İnsan yaşı ve yüz ayrıntısı hayvana aktarılınca grotesk bir ihtiyarlık portresi doğar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Uyurken uyandım anı bekledim

    Ocaklara düşüp küle bulandım

    1Uyurken uyanıp onu bekledim.

    2Ocaklara düşüp küle bulandım.

    Anlatıcı uykudan uyanıp pireyi gözetlerken ocaklara düşer ve küle bulanır. Düşmanı yakalama çabası başarı getirmez; tersine kahramanın kendi kendini perişan ettiği bir kovalamacaya dönüşür.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Kollarım sığadım karşı dayandım

    Dahi gözüm açılacak hal değil

    1Kollarımı sıvayıp karşısında durdum.

    2Ama gözüm hâlâ açılacak gibi değil.

    Kollarını sıvayıp karşı durmasına rağmen gözünü hâlâ açamayacak durumda olduğunu söyler. Mücadele pozu ile sersemlik arasındaki uyumsuzluk, anlatıcının kahramanlık iddiasını alttan alta bozar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Âşık Ömer eder bunu söylerim

    Aşk elinden dünügün inlerim

    1Âşık Ömer, “Bunu ben anlatıyorum” der.

    2Aşk yüzünden gece gündüz inlerim.

    Âşık Ömer mahlasını söyleyip gece gündüz aşk yüzünden inlediğini belirtir. Pire hikâyesinin sonuna yerleşen bu alışılmış âşık yakınması, mizahi anlatıyla lirik kimliği şaşırtıcı biçimde birleştirir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Durmayıp pirenin medhin eylerim

    Akıl verip inanacak hal değil

    1Durmadan pirenin övgüsünü söylerim.

    2Buna akıl erdirip inanmak kolay değil.

    Şair durmadan pirenin methini yaptığını söyler, fakat anlattıklarına akıl verip inanmanın mümkün olmadığını da kabul eder. Kapanış, bütün mübalağayı bilinçli bir oyun olarak açıkça mühürler.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle