Hüsnüñ Ziyâsını Görendir Mâhtâbıñ Seniñ

Sevgilinin güzelliğini ay, güneş ve mum ışıklarıyla öven gazel, kaşı mihrap, gönlü Kâbe sayarak ölmeden önce ölme düşüncesini bağışlanma umuduna bağlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hüsnüñ ziyâsın görendir mâhtâbıñ seniñ

   Pervâne şem‘iñ yanupdur âf-tâbıñ seniñ

   1Senin güzelliğinin ışığını gören ayındır;

   2senin güneşin, mumunda yanmış pervanedir.

   Matla ışığın kaynağını tersine çevirir: ay senin güzelliğini gördüğü için parlar, güneş de mumunda yanan bir pervaneden ibaret kalır. Gök cisimleri böylece bağımsız kaynak olmaktan çıkıp sevgilinin ışığının yansımasına indirgenir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   ‘Âşıklarıñ secdesi mihrâbıdır kaşlarıñ

   Sensin anı pîşvâ Kur’ân kitâbıñ seniñ

   1Âşıklarının secde mihrabı senin kaşlarındır;

   2önder sensin, senin kitabın Kur'an'dır.

   İkinci beyit kaşı mihraba benzeten mazmunu alıp ibadetin bütün donanımını sevgiliye bağlar: kıble kaş, önder sevgili, okunan kitap Kur’an olur. Secdenin kendisi değişmez, yalnız yöneldiği yer açıkça beyan edilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   İrdi göñül Ka‘besine kenzindeki şâhlarıñ

   Tevhîd olan kalblere feth oldı bâbıñ seniñ

   1Hazinesindeki şahlar gönül Kâbe'sine erişti;

   2tevhide eren kalplere senin kapın açıldı.

   Üçüncü beyit önceki mihrabı Kâbe’ye büyütür ama yerini gönül olarak belirtir. Kapının ‘feth’ olunması bu sözcüğün hem açılma hem zapt anlamını çalıştırır: kalp tevhide erdiğinde kapı zorlanmadan alınmış sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ölmezden evvel ölüp sâ‘atde biñ cân viren

   Hakkdır enîsim diyen neyler ‘azâbıñ seniñ

   1Ölmeden önce ölüp bir saatte bin can veren,

   2'yoldaşım Hakk'tır' derse senin azabını neylesin?

   Dördüncü beyit ölümü sayıya döker: bir saatte bin can. Sürekli yinelenen bu ölüm, bir kez gelecek azabı işlevsiz bırakır; enîs, yani yakın arkadaş sözcüğü korkuya dayalı ilişkiyi yoldaşlıkla değiştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kabriñ içün varmadan rahmet ile yunsalar

   Güfrân idersiñ suâl yokdur hesâbıñ seniñ

   1Kabre varmadan rahmetle yıkanırlarsa,

   2bağışlarsın; senin hesabında soru yoktur.

   Beşinci beyit yıkanmayı ölüm sonrası törenden alıp kabir öncesine taşır. Sorgusuz hesap, muhasebenin kaldırılması değil kararın önceden verilmiş olmasıdır; bağışlanma burada sonuç değil hesabın başlangıç koşuludur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Evsâf-ı cem‘iñ Hulûs eylerdi göñlüm sürûr

   Takvâ-yı tahkîk olan ister hitâbıñ seniñ

   1Ey Hulûsî, senin bütün vasıfların gönlümü sevindirirdi;

   2gerçek takva sahibi senin hitabını ister.

   Mahlas beytinde sevinç geçmiş zamanla anılır: vasıfları saymak gönlü bir zamanlar şenlendirirdi. Şimdi istenen tasvir değil hitap, yani doğrudan söz almaktır; tahkîk takvası da taklitle yetinmeyip kaynağından duymayı şart koşar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle