Keşfet nikabını yeri göğü münevver et

Türk edebiyatının bilinen ilk kadın şairinden elde kalan gazel. Buyruk kipiyle yürür ve son iki beyitte muhatabını değiştirir: sevgiliden kendine döner, kendine de bir yol tarif eder.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Keşfet nikabını yeri göğü münevver et

   Bu âlem anasırı firdevs-i enver et

   1Örtünü aç, yeri göğü aydınlat;

   2bu dört unsurdan kurulu âlemi ışıklı bir cennete çevir.

   Gazel bir buyrukla açılıyor: örtüyü aç. Sevgilinin yüzü bir ışık kaynağı olarak kurulmuş ve açılması kozmik bir olay sayılıyor. Buyruk kipi bütün gazele hâkim olacak.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Depret lebini cüşe getir hacz-i kevseri

   Anber saçını çöz bu cinanı muattar et

   1Dudağını kıpırdat, Kevser'in kaynağını coştur;

   2amber kokulu saçını çöz, bu cennetleri kokuyla doldur.

   İki buyruk daha: konuş ve saçını çöz. Kevser cennet ırmağı; sevgilinin sözü onu coşturuyor. Duyular üst üste biniyor — ses, koku, ışık.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hattın berat verdi saba yeline dedi

   Tez er Hatay'a Çin'i tamam et müseehhar et

   1Yüz çizgin sabah rüzgârına berat verip dedi:

   2“Tez Hatay'a var, Çin'i tamamen fethet.”

   Sevgilinin yüz hattı bir ferman yazıyor ve rüzgâr onu Çin'e taşıyor. Divan şiirinde Çin ve Hatay güzelliğin ve resmin ülkesidir; buyruk bir fetih emri gibi kurulmuş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yâra yolunda âşk ile derdinden ölenin

   Kim der sana ki hecr ile cânın mükedder et

   1Sevgilinin yolunda aşkla derdinden ölen kişiye

   2kim der ki “ayrılıkla canını kederlendir”?

   Soru bir savunmaya dönüşüyor: ölmek zaten yeterli, üstüne ayrılık gerekmez. Beyit sevgiliye değil, acıyı çoğaltmayı öğütleyen bir geleneğe itiraz ediyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Zeynep çü dost zülfü gibi tarümarsın

   Divane olma şiirini divan ü defter et

   1Zeyneb, dostun saçı gibi darmadağınsın;

   2deli olma, şiirini divan ve defter hâline getir.

   Mahlas beytinde muhatap değişiyor: şair kendine sesleniyor. Ve verdiği öğüt dikkat çekici — dağınıklığın çaresi yazmak, derlemek, kayda geçirmek. Bir kadın şairin kalıcılık kaygısı metnin içine yazılmış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Zeyneb ko meyli zinet-i dunyaya zen gibi

   Merdane var Sade-dil ol terk-i ziver it

   1Zeyneb, kadın gibi dünya süsüne meyletmeyi bırak;

   2mertçe davran, gönlü sade tut, süsü terk et.

   Gazelin en tartışmalı ve en açık beyti. Şair dönemin kadına biçtiği rolü — süs, ziynet, görünürlük — adıyla anıp reddediyor. “Zen gibi” ifadesi kendi cinsine mesafe koyuyor gibi görünse de aslında bir kalıbı işaret ediyor: kadınlık olarak sunulan şeyin kendisini. 15. yüzyıldan gelen bu cümle, kadın şairin var olmak için önce neyi reddetmesi gerektiğini kaydediyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle