İbtidâdan yol sorarsan

Yedi bent aynı soruyu yeniden sorup hep aynı cevabı verir: yol, dil, ay, can, gül, dem, kılıç ve nur kimindir. Aradaki üç bent Yezid'den uzak durmayı buyurarak bu sahiplik listesini bir ayrışma sınavına çevirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İbtidâdan yol sorarsan

   Yol Muhammed Ali’nindür

   Yetmiş iki dil sorarsan

   Dil Muhammed Ali’nindür

   1Yolu başlangıcından sorarsan,

   2yol Muhammed Ali'nindir.

   3Yetmiş iki dili sorarsan,

   4dil Muhammed Ali'nindir.

   Nefes bir soru-cevap kalıbı kuruyor ve yedi bent boyunca hiç bozmuyor: ne sorulursa sorulsun sahip aynıdır. “Yetmiş iki” halk dilinde bütün milletleri karşılayan bir sayıdır; ikinci soru böylece yolu tek bir topluluğa değil dillerin tamamına açıyor. Redif ilk bentte “nindür”, sonrakilerde “nündür”.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gice olur gündüz olur

   Cümle âlem dümdüz olur

   Gökte kaç bin ılduz olur

   Ay Muhammed Ali’nündür

   1Gece olur, gündüz olur;

   2bütün âlem dümdüz olur.

   3Gökte kaç bin yıldız olur;

   4ay Muhammed Ali'nindir.

   Üç dize boyunca sayılamayanlar sıralanıyor: gecenin gündüzle dönüşü, düzlenen âlem, binlerce yıldız. Dördüncü dize bu çokluğun içinden tek bir şeyi ayırıyor — ay. Yıldızların sayısı bilinmez ama ayın sahibi bellidir; bent ölçüyü çokluktan teklik lehine bozarak yürüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Varma Yezid’ün yanına

   Kokusu siner tenüne

   Lâ’net Yezid’ün huyuna

   Can Muhammed Ali’nündür

   1Yezid'in yanına varma,

   2kokusu tenine siner.

   3Lanet Yezid'in huyuna;

   4can Muhammed Ali'nindir.

   Teberrâ burada ahlakî değil neredeyse fizikî anlatılıyor: kötülük bulaşır, kokusu tene işler. Lanet de kişiye değil “huy”a okunuyor, yani hedef bir kişilik tipi. Bendin redifi bu kez “can” üzerinde; bulaşmaması gereken şey nefes alan gövdenin kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yezid alaydan seçildi

   Mümine hulle biçildi

   Evvel baharda açıldı

   Gül Muhammed Ali’nündür

   1Yezid topluluktan ayrıldı,

   2mümine cennet elbisesi biçildi.

   3İlkbaharda açıldı;

   4gül Muhammed Ali'nindir.

   Bir ayrışma anlatısı: bölük bölük duran kalabalıktan biri dışarı çıkarılıyor, kalanına elbise biçiliyor. “Hulle” cennet giysisidir, dolayısıyla seçim dünyada değil âhirette tamamlanıyor. Son iki dize sertliği bir bahar sahnesine bırakıyor; gül hem Peygamber'i hem cenneti karşılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gökten rahmetler saçıldı

   Mümin olanlar seçildi

   Âb-ı kevserler içildi

   Dem Muhammed Ali’nündür

   1Gökten rahmetler saçıldı,

   2mümin olanlar seçildi.

   3Kevser suları içildi;

   4dem Muhammed Ali'nindir.

   Önceki bendin “seçildi” kafiyesi burada tersine dönüyor: orada Yezid ayrılmıştı, burada mümin ayrılıyor — aynı fiil iki yönde çalışıyor. Kevser suyunun içilmesiyle “dem” devreye giriyor; cemde dolaştırılan içki bu dizede doğrudan cennet ırmağına bağlanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Varma Yezid meclisine

   Kulak virme hiç sesine

   Satur Yezid ensesine

   Seyf Muhammed Ali’nündür

   1Yezid'in meclisine varma,

   2sesine hiç kulak verme.

   3Satır Yezid'in ensesine;

   4kılıç Muhammed Ali'nindir.

   Üçüncü bentteki “varma” yasağı bu kez sese kadar genişliyor — yalnız bulunmak değil, dinlemek de bulaşma sayılıyor. Üçüncü dize yasağı bir infaz cümlesine çeviriyor. Son dizedeki “seyf” Zülfikar'ı ima eder; sahiplik bildiren redif burada bir silahın sahibini gösteriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Hatâyî oturmuş ağlar

   Dilüne geleni söyler

   Topolmuş ortada döner

   Nur Muhammed Ali’nündür

   1Hatâyî oturmuş ağlar,

   2diline geleni söyler.

   3Top olmuş ortada döner;

   4nur Muhammed Ali'nindir.

   Mahlas bendi buyruk kipini bırakıp bir hâl tasvirine geçiyor: ağlayan, kendini tutmadan söyleyen, semah gibi dönen bir gövde. Kaynakta “Topolmuş” bitişik dizilmiş; “top olmuş”, yani yuvarlanan bir top gibi dönmüş okunuyor. Yedi bendin sahiplik listesi en soyut olanla, nurla kapanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle