İriştik vaslına mâh-ı sıyâmın

Ramazan ayına erişmenin şükrü, mezardakiler için dua ve dünyanın geçiciliğini düşünme çağrısıyla birleşir; şiir, zikri ve Hz. Muhammed’in şefaatini öne çıkararak veda ile karşılama arasındaki insan hâlini sorgular.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İriştik vaslına mâh-ı sıyâmın

   Bilenler ahvâlin rûz-i kıyâmın

   1Oruç ayının kavuşma vaktine eriştik;

   2kıyamet gününün hâllerini bilenler bilir.

   Açılış, ramazanı yalnız takvimde başlayan bir ay değil kavuşulan bir menzil olarak kurar. Hemen ardından kıyamet gününün hâlleri anılır; böylece sevinç, hesap bilinciyle dengelenir ve ibadetin geçici coşkudan ibaret olmadığı belirtilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İktidâ eyledik ibtidâsına

   Çalışır varınca intihâsına

   1Onun başlangıcına uyduk;

   2sonuna varıncaya kadar çabalarız.

   Başlangıca uymak ile sona kadar çalışmak aynı hareketin iki ucudur. Şiir, ramazana erişmiş olmayı yeterli saymaz; niyetin süreklilik kazanmasını ister. İbtidâ ve intihâ karşıtlığı, kulluğu baştan sona taşınan bir emek olarak gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Niçe canlar vardır lâilâc yatur

   Dünyâdan el çekmiş ihtiyac yatur

   1Nice canlar çaresiz yatıyor;

   2dünyadan el çekmiş, duaya muhtaç yatıyor.

   Bakış yaşayanlardan mezardaki çaresiz canlara çevrilir. Dünyadan el çekmek burada gönüllü bir zühd değil ölümün kesin sonucudur; ‘ihtiyaç’ sözü ise ölülerle diriler arasında duanın hâlâ işleyen bir bağ olduğunu düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zemîne garkolmuş susuz aç yatur

   Âlemde sağların bir duâsına

   1Toprağa gömülmüş, susuz ve aç yatıyor;

   2dünyadaki sağların bir duasını bekliyor.

   Toprağa gömülmüş bedenin susuz ve aç oluşu güçlü bir yoksunluk görüntüsü yaratır. Onun karşısına sağların tek duası konur; maddi ihtiyaçla manevi armağan arasındaki bu karşıtlık, yaşayanların sorumluluğunu doğrudan görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hudâ’nın kudretin hikmetin fikr et

   Gün bu günkü gündür bu deme şükr et

   1Allah’ın kudretini ve hikmetini düşün;

   2gün bugündür, bu ana şükret.

   Kudret ve hikmeti düşünme buyruğu soyut bir öğütten hemen bugüne döner: şükredilecek zaman ertesi gün değil bu andır. Tekrarlanan ‘gün’ ve ‘dem’ sözleri, fanilik bilincini şimdiki anın değerini artıran bir uyarıya çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ko gayrı efkârı Mevlâ’yı zikr et

   Düşme gel cihânın sâbıkasına

   1Başka düşünceleri bırak, Mevlâ’yı an;

   2gel, dünyanın ‘sâbıkasına’ düşme.

   Birim Mevlâ’yı anmayı başka düşüncelerin karşısına koyar. Kaynaktaki ‘sâbıka’ geçmiş bir durum, yük veya sicile işaret edebilir; bağlam hangi değerin kastedildiğini kesinleştirmediği için çekişme anlamı eklenmez ve tarihî yüzey açıkça korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Cehdeyle hayrolsun kîl ile kalin

   Kârın şefâate kaldıysa hâlin

   1Çabala; ‘kîl ile kalin’ hayır olsun;

   2kârın şefaate kaldıysa hâlin...

   ‘Kîl ile kalin’ yüzeyi kîl ü kâl, yani söz kalabalığıyla ilişkili olabilir; fakat tam sözdizimi ikinci tanık olmadan kesin değildir. İkinci dizede kâr, hâl ve şefaat birbirine bağlanır; kaynakta bulunmayan bir ‘düşün’ buyruğu eklenmeden devrik ilişki korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Sana nef’i olmaz fikr-i misâlin

   Arzeyle Hudâ’nın Mustafâ’sına

   1Tasarladığın örnek sana yarar sağlamaz;

   2hâlini Allah’ın Mustafa’sına sun.

   Kişinin zihninde kurduğu örnek veya tasarı tek başına fayda vermez; dize, kurtuluşu soyut düşünceye teslim etmez. Hâli Hz. Muhammed’e arz etme çağrısı, şiirin şefaat umudunu açık bir yöneliş ve yakarış biçimine sokar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Ömer âkıbet işbu cihânın

   Gönül hoşluğile geçen zamânın

   1Ey Ömer; bu dünyanın sonunun

   2ve gönül hoşluğuyla geçen zamanın

   Bu iki dize kendi başına tamamlanmış bir yargı değildir; sonraki birimdeki ‘harap olmasına var mı kuşkun’ sorusuna uzanan ortak tamlamanın ilk yarısıdır. Kaynakta bulunmayan ‘zamanın sonudur’ yüklemi eklenmez, stanza sınırı görünür tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Harâb olmasına var mı gümânın

    Ermez mi elvedâ merhabâsına

    1harap olmasına hiç kuşkun var mı;

    2elvedası merhabasına ermez mi?

    İlk dize önceki iki dizenin ortak soru yüklemidir ve dünyanın, ayrıca gönül hoşluğuyla geçen zamanın harap oluşunu sorgular. Son dizedeki elveda ile merhaba arasındaki yön kesinleşmediğinden veda eden veya karşılayan yeni bir özne kurulmaz; basılı soru yüzeyi korunur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle