İş Mehdî'ye Kaldı Nesin Söyleyi

Bir uyarı nefesi. Mehdî'nin beklendiği bir zamandan başlar, evliya yolunun geçersiz kılınmasından şikâyet eder, cehennem tasvirine geçer. Son dörtlük dünyadaki unvanların öbür yakada işlemediğini söyleyerek biter.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İş Mehdî'ye kaldı nesin söyleyi

   Tabibim diyene bühtan eyleyi

   Otuz iki farzın birini belleyi

   Dâra geçmiş eli ile söyöleyi

   1İş Mehdî'ye kaldı, nesini söyler

   2“Tabibim” diyene iftira eder

   3Otuz iki farzın ancak birini beller

   4Dâra durmuş, eliyle anlatır

   Dört dizenin dördü de aynı ekle biter: “-eyi”, doğu ağızlarında geniş zamanın karşılığıdır ve şiire bir haber verme tonu kurar. Mehdî'ye kalan iş, sözün işe yaramadığı bir zamandır; son dize bunu resme çevirir — dâra durmuş biri artık ancak eliyle konuşabilir.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eli söyleyenin keserler elin

   Kişi pir meydanında tutsun dilin

   Battal eylediler evliya yolun

   Vah ümmetim deyu yolda ağlayı

   1Eliyle söyleyenin elini keserler

   2Kişi pir meydanında dilini tutsun

   3Evliya yolunu geçersiz kıldılar

   4“Vah ümmetim” diye yolda ağlar

   Önceki dörtlüğün eliyle konuşması burada cezalandırılır: eliyle söyleyenin eli kesilir. Şiir çareyi susmakta bulur, pir meydanında dil tutulur. Üçüncü dize şikâyeti adlandırır — evliya yolu “battal”, yani hükümsüz kılınmıştır; yolda ağlayan da o yolun kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ulu divanın bir aynıdır bura

   Bunu bilmeyenin yüzleri kara

   Çalınsa çırpınsa bulunmaz çare

   Atalar tamuya nârda ağlayı

   1Burası ulu divanın tıpkısıdır

   2Bunu bilmeyenin yüzleri kara

   3Çalınsa çırpınsa çare bulunmaz

   4Atalar cehenneme düşmüş, ateşte ağlar

   Şiirin en sert dizesi ilkidir: “bura”, yani bu dünya, ulu divanın — mahşer mahkemesinin — bir aynıdır. Hesap ertelenmiş değil, şimdiden görülmektedir. Üçüncü dizedeki “çalınsa çırpınsa” ikilemesi, telaşın bile sökmediğini bir çift fiille anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yedi cehennemden ileri dışa

   Seni de çalarlar hem taştan taşa

   Yılan çıyan akrep başına üşe

   Sokarlar a'zâmı canda ağlayı

   1Yedi cehennemden daha ileri, daha dışarı

   2Seni de taştan taşa çalarlar

   3Yılan, çıyan, akrep başına üşüşür

   4Uzuvlarını sokarlar, can içinde ağlar

   Cehennem burada sayıyla anılır: yedi tabaka. Tasvir üç fiille ilerler — çalarlar, üşe, sokarlar — ve failini hep gizli tutar. Yılan, çıyan ve akrep halk anlatılarında kabir azabının üçlüsüdür; ceza gövdeye toptan değil, “a'zâ”ya, uzuvların her birine ayrı ayrı iner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kul Mustafa'm eder korkarım hâşa

   Görün en gelecek sağ olan başa

   Ne burda bey derler ne orda paşa

   Urganın boynuna vur da ağlayı

   1Kul Mustafa'yım, der ki: korkarım, hâşa

   2Görün, sağ kalan başa gelecek olanı

   3Ne burada bey derler, ne orada paşa

   4Urganı boynuna geçir de ağla

   Mahlas dörtlüğü uyarıyı toplumsal düzene çevirir: öbür yakada ne bey ne paşa denir, unvan orada geçmez. Son dize buyruk kipine döner ve şaşırtır — urganı kendi boynuna sen geçir, ağlaman ancak o zaman işe yarar. İkinci dizenin kaynaktaki dizilişi bozuk, okunuşu belirsiz kaldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle