Mevlâm Seni Sevmiş Yaratmış
Sevgilinin güzelliği, Kur’an sureleri ve dua diliyle tasvir edilir. Saç, kaş, boyun, dudak ve yüz farklı ayet ve sure adlarıyla eşleştirilir; Âşık Ömer’in son bendinde bu yazı ve okuma imgesi bedenin bütünü çevresinde tamamlanır.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Kadir Mevlâm seni sevmiş yaratmış
etmiş dilberlerin üstüne
1Kadir Mevlâm seni sevmiş yaratmış.
2Seni bütün güzellerin başı etmiş.
- 2
Siyah zülfün tel tel olmuş uzatmış
Salıvermiş ince belin üstüne
1Siyah saçını tel tel uzatmış,
2ince belinin üzerine bırakmış.
Tel tel uzayan siyah saçın ince bel üzerine bırakılması, portreyi hareketli ve aşağı doğru akan bir çizgiyle kurar. “Siyah saçını tel” cümlesiyle kurulan anlam alanı, “ince belinin üzerine” ifadesiyle kapanır ve iki hareket arasında belirgin bir ilişki oluşur.
- 3
Gelir imiş başa yazılan yazı
Gel gönül edelim Hak’ka niyâzı
1Gelir imiş başa yazılan yazı.
2Gel gönül edelim Hak’ka niyâzı.
Başa yazılan kader kabul edilir; gönlün Allah’a dua etmesi, güzellik tasvirini tevekkül alanına çeker. Buradaki akış “Gelir imiş başa” sözünden “Gel gönül edelim” sözüne uzanır; böylece anlatıcının gözlemi kendi hükmüne dönüşür.
- 4
Al ile ’ı
Okuyup gidersin yolun üstüne
1Al Âyet-i Kürsî ile İhlâs’ı.
2Okuyup gidersin yolun üstüne.
Âyet-i Kürsî ile İhlâs’ın okunması yolculukta koruyucu dua işlevi görür; metin somut bir yol sahnesi kurar. “Al Âyet-i Kürsî” denerek başlayan kesit, “Okuyup gidersin yolun” denince yalnızca sürmez, yeni bir duygusal ağırlık da kazanır.
- 5
Siyah kaşın mürekkepten yazılır
Gerdanın altına altun dizilir
1Siyah kaşın mürekkeple yazılmış gibidir.
2Boynunun altına altınlar dizilir.
Kaşın mürekkeple yazıya, gerdanın altınının diziye benzetilmesi sevgilinin bedenini süslü bir metin gibi gösterir. İlk söyleyiş olan “Siyah kaşın mürekkeple”, devamındaki “Boynunun altına altınlar” ile birlikte parçanın imgesini ve anlatıcının tutumunu aynı anda taşır.
- 6
Dudağın üstüne Tebbet yazılır
Eliflâm okunur dilin üstüne
1Dudağın üstüne Tebbet yazılır.
2Dilin üzerine Eliflâm okunur.
Dudak üzerine Tebbet, dil üzerine Eliflâm yerleştirilir; sure ve harf adları yüzün parçalarıyla eşleştirilir. “Dudağın üstüne Tebbet” ifadesinin açtığı sahne, “Dilin üzerine Eliflâm” sözünün eklediği sonuçla tamamlanır; okurun izleyeceği ilişki bu geçişte kurulur.
- 7
’ya benzer gözleri
Söyle dilber mest olmasun sözleri
1İnnâfetahnâ’ya benzer gözleri.
2Söyle de güzelin sözleri sarhoş etmesin.
Gözler Fetih suresinin başlangıcına benzetilirken sözlerin sarhoş etmemesi istenir; bakış ve söz ayrı etkiler taşır. Fetih suresine bağlanan göz imgesi, devamında sevgilinin sözünün sarhoş edici gücüyle karşılaştırılır.
- 8
Sûre-i Yâsîn’e dönsün yüzleri
Velfecri okunur anın üstüne
1Sûre-i Yâsîn’e dönsün yüzleri.
2Onun üzerine Velfecr okunur.
Yüz Yâsîn’e, üzerine okunan söz Velfecr’e bağlanır; kutsal metin göndermeleri portreyi çevrelemeyi sürdürür. “Sûre-i Yâsîn’e dönsün” ile “Onun üzerine Velfecr” art arda getirildiğinde, eylem ile onun doğurduğu duygu birbirinden ayrılmadan sunulur.
- 9
Âşık Ömer eder cismin çevresi
Yanağın Bismillâh Elham sûresi
1Âşık Ömer bedeninin çevresini anlatır.
2Yanağın Bismillâh Elham sûresi.
Mahlaslı bölümde bedenin çevresi ile yanaktaki besmele ve Fatiha birlikte düşünülür; sevgili okunabilir bir yüzeye dönüşür. Parça “Âşık Ömer bedeninin” sözünü “Yanağın Bismillâh Elham” ile tamamlayarak sesleniş, görüntü ve sonuç arasında tek bir anlam çizgisi kurar.
- 10
Errahmân okunur kaşın aresi
okunur anın üstüne
1Kaşlarının arasına Errahmân okunur.
2Vedduhâ okunur onun üstüne.
Kaş arası Errahmân, üst taraf Vedduhâ ile anılır; şiir, bedeni sure adlarıyla kuşatan yazı düzenini tamamlar. “Kaşlarının arasına Errahmân” vurgusunu izleyen “Vedduhâ okunur onun” cümlesi, önceki düşünceyi açıklığa kavuşturur ve anlatıcının konumunu kesinleştirir.
Metnin kaynağı
Ergun 1936 basılı No. 658 gövdesindeki görünür Ömer/Âşık Ömer mahlası ve farklı bir okuyucunun kaynakla birebir karşılaştırmasıyla doğrulandı.
Atıf kanıtını aç ↗Âşık Ömer: Hayatı ve Şiirleri, Sadeddin Nüzhet Ergun, 1936; basılı No. 658, PDF 515; 10 birim/20 dize. Görsel kanıt kayıt altındadır, tarama yeniden dağıtılmaz.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.Bir hata mı var? Bildirin
Sırada ne var?
Kafa dek anka gibi uçsan elimden yok halâsÂşık Ömer · Şiir→
Mevlâ’nın sevgiliyi severek yaratması, onun güzellerin önderi oluşuna ilahî bir gerekçe sağlar. İlk dizedeki ilahî yaratılış vurgusu, ikinci dizede sevgilinin bütün güzellerin başı sayılmasıyla sonuçlanır.