Karardı çeşmime yekser cihân baht-ı siyâhımdan

Redifi “baht-ı siyâhımdan” olan bir kara talih şikâyetnamesi. Her beyit bir felâketi aynı tek sebebe bağlar; gökyüzü bile şairin bahtından sürme alır. Son beyitte söz beklenmedik biçimde övülen bir mîre döner.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Karardı çeşmime yekser cihân baht-ı siyâhımdan

   Görünmez rûz-ı rûşen bir zamân baht-ı siyâhımdan

   1Kara bahtımdan gözüme bütün cihan karardı;

   2kara bahtımdan bir an bile aydınlık gün görünmez oldu.

   Redif bir ayrılma hâli taşıyor: “-dan”. Her beyit böylece bir sonucu tek kaynağa, kara bahta bağlayan bir cümleye dönüşüyor; gazel şikâyet listesinden çok bir nedensellik zinciri kuruyor. Matla' siyah ile aydınlığı karşı karşıya koyarak rengi metnin ölçüsü yapıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Debistân-ı belâda dershân-ı mihnet-i aşkım

   Kazâ her lâhza eyler imtihân baht-ı siyâhımdan

   1Belâ mektebinde aşk mihnetinin dersini okuyanım;

   2kaza her an kara bahtımdan beni imtihan eder.

   Beyit mektep sözlüğüyle kurulur: belâ mektebi, aşk mihnetinin dersi ve kazanın yaptığı imtihan. Konuşanın kara bahtı sınanmasının kaynağıdır; yorum şairin dış biyografisini benzetmenin kanıtı yapmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Perîşân hâtır-ı zârım perîşân âh-ı serdimden

   Yamân ahvâl-i mahzûnum yamân baht-ı siyâhımdan

   1Ağlayan gönlüm perişan, soğuk âhımdan perişan;

   2hüzünlü hâlim yaman, kara bahtımdan yaman.

   İki dize aynı kalıba dökülmüş: sıfat, isim, sonra sıfatın tekrarı ve sebebi. “Perîşân… perîşân” ile “yamân… yamân” eşleşmesi şikâyete tekerleme sağlamlığı veriyor. Âhın soğuk olması alışılmışın tersi; ateşli âh yerine donduran bir rüzgâr çalışıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Süveydâ-yı derûna rûz u şeb sevdâ-yı zülfüñle

   Göñül tesvîd eder sad dâsitân baht-ı siyâhımdan

   1Gönül, zülfünün sevdasıyla gece gündüz içimin süveydasına

   2kara bahtımdan yüz destan karalar.

   Beytin kelime oyunu tek bir Arapça kökten çıkıyor: süveydâ, sevdâ ve tesvîd üçü de siyahlık kökünü paylaşır; redifteki “siyâh” ile aynı renk dört kez tekrarlanmış olur. “Tesvîd” müsvedde yazmak demek: gönül destanlarını karalarken hem yazıyor hem karartıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Eder meyl-i hilâl-i mehle çeşm-i şâhid-i kâma

   Hemâre sürmesâyi âsmân baht-ı siyâhımdan

   1Gökyüzü, ay hilâline meylederek murat güzelinin gözüne

   2kara bahtımdan durmadan sürme çeker.

   Hilâl burada sürme çekilen mile benzetiliyor ve sürmenin siyahı şairin bahtından ödünç alınıyor: kara talih artık bir felâket değil, göğün kullandığı bir malzeme. Böylece şikâyet gizli bir övünmeye dönüşüyor; kâinatın süsü şairin karanlığından yapılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Degildir kabil-i ta'dâd u tibyân hâsılı Ekrem

   Felekte gördügüm gadr u ziyân baht-ı siyâhımdan

   1Ekrem, sözün kısası, sayılıp açıklanır gibi değil

   2kara bahtımdan felekte gördüğüm zulüm ve ziyan.

   Mahlas beyti listeyi kapatmak yerine listenin bitirilemeyeceğini ilan ediyor: “ta'dâd u tibyân”, yani sayma ile açıklama yetersiz kalır. Şikâyet gazellerinin bilinen kapanış hamlesi; söz tükenirken derdin tükenmediği söyleniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Cenâb-ı mîr-i memdûhü'l-hısâle peyrev olmuşdur

   Urur dem hâme-i mu'ciz-beyân baht-ı siyâhımdan

   1Hasletleri övülen mîr hazretlerinin ardınca gitmiştir;

   2mucize söyleyen kalem kara bahtımdan dem vurur.

   Mahlas beytinden sonra gelen bu beyit gazelin düzeninden çıkıyor: muhatap birden övülen bir mîr oluyor, konuşan da şair değil onun kalemi. Kaynak sayfa iki beyti tek metin içinde dizdiği için ayrılmadı; bir kasideye bağlanan geçiş beyti olabilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle