Kedi Mersiyesi

Sadrazam Mahmud Nedim Paşa'nın düşüşünü bir kedinin ölümü gibi ağıtla anlatan; Diyojen dergisinde imzasız çıkan, yedi bentlik mütekerrir müseddes hicviye.

1. 1

   Kedimin her gece böbrekle dolardı sepeti

   Yok idi nimetinin rahatının hiç adedi

   Çeşm-i şehlâ nigehi fârik iken nîk ü bedi

   Sardı etrâfını bin türlü adûlar türedi

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Kedimin sepeti her gece böbrekle dolardı.

   2Nimetinin de rahatının da haddi hesabı yoktu.

   3Şehlâ gözü iyiyi kötüden ayırırken

   4etrafını bin türlü düşman sardı, türedi.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Ağıt biçimi ciddi, konusu bir kedi, kastedilen ise imparatorluğun sadrazamı. Övgü sözleri böbrek dolu sepete indikçe mersiyenin kendisi hakarete dönüşüyor; ölçü ne kadar ağırbaşlı kalırsa alay o kadar keskinleşiyor.

2. 2

   Keyfi gelse bıyığın oynatarak mırlar iken

   Kızdırırsan yüzüne atlayarak hırlar iken

   Kuyruğu geçse ele dırlanarak zırlar iken

   Sofradan her kedinin def'ini hazırlar iken

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Keyfi gelince bıyığını oynatarak mırlarken,

   2kızdırırsan yüzüne atlayıp hırlarken,

   3kuyruğu ele geçse söylenip zırlarken,

   4sofradan her kediyi kovmaya hazırlanırken...

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Dört dizenin dördü de sese bağlı: mırlamak, hırlamak, zırlamak, kovmak. Paşanın iktidarı böylece bir program değil bir gürültü olarak anlatılıyor; ses kesilince geriye bir iş kalmıyor.

3. 3

   Kîseyi kapsa dökerdi yere hep pâreleri

   Ciğere işler idi tırnağının yâreleri

   Koşdurur oynar idi kukla gibi fareleri

   Deliğe sokmaz idi bir gün o âvâreleri

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Keseyi kapsa bütün paraları yere dökerdi.

   2Tırnağının açtığı yaralar ciğere işlerdi.

   3Fareleri kukla gibi koşturur, oynatırdı;

   4o avareleri bir gün olsun deliğe sokmazdı.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Fareler burada memurlar; kukla gibi koşturulmaları bir yönetim tarzının tarifi. Kedinin onları deliğe sokmaması merhametten değil, oyunu sürdürmek istemesinden; av bittiği gün iktidar da bitiyor.

4. 4

   Ne zaman bir tarafa hışm ile saldırsa eğer

   Başı kaplan kesilip kuyruğu gûyâ ejder

   Hasmını yan bakışı eyler idi zîr ü zeber

   Yanına uğramamıştı ebedî havf u hazer

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Ne zaman bir yana öfkeyle saldırsa

   2başı kaplan kesilir, kuyruğu güya ejder olurdu.

   3Yan bakışı hasmını altüst ederdi.

   4Korku ve çekinme hiçbir zaman yanına uğramamıştı.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Kedi saldırırken kaplana ve ejderhaya büyüyor; abartı arttıkça hedefin küçüklüğü daha çok görünüyor. Korkusuzluk da bir erdem değil, kimseye hesap vermemenin adı oluyor.

5. 5

   Ürperip tüyleri bir kerre deyince mırnav

   Korkudan başlar idi lerzişe bakkalla manav

   Saldırırdı adama bulmaz ise başka bir av

   Yüzünü görse köpekler diyemezken hav hav

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Tüyleri ürperip bir kez 'mırnav' deyince

   2bakkalla manav korkudan titremeye başlardı.

   3Başka av bulamazsa insana saldırırdı.

   4Köpekler yüzünü görünce 'hav hav' bile diyemezdi.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Korkanların listesi çarşıdan seçilmiş: bakkal ve manav. Hiciv büyük adları saymak yerine sıradan esnafı anarak iktidarın gündelik hayatta nasıl hissedildiğini gösteriyor.

6. 6

   Sokulunca yatağa kovmak ile gitmez idi

   Okşamakla tokadı pençeyi fark etmez idi

   Yiyecek görse gözü mırlaması bitmez idi

   N'eylemezdi daha kalsaydı eğer n'etmez idi

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Yatağa sokulunca kovmakla gitmezdi.

   2Okşamayla tokadı, pençeyi birbirinden ayırmazdı.

   3Yiyecek görünce gözü de mırlaması da bitmezdi.

   4Daha kalsaydı neler yapmaz, neler etmezdi.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Utanma duygusunun yokluğu tek bir ayrıntıyla anlatılıyor: okşamayla tokadı ayırt edememek. Son dize ise düşüşü bir kayıp değil, zamanında gelmiş bir kurtuluş sayıyor.

7. 7

   Etmedik yer mi kodu savleti dünyada harâb

   Ne imâret ne kebapçı ne salâş u ne kasâb

   Hep şaşıp kalmış iken bahtına akrân etrâb

   Âkıbet eyledi devrân anı da mahv ü türâb

   Kedimi gaflet ile fare-i idbâr yedi

   Buna yandı yüreğim ah kedi vah kedi

   Günümüz Türkçesi +

   1Hücumu dünyada harap etmedik yer bıraktı mı?

   2Ne imaret kaldı, ne kebapçı, ne salaş, ne kasap.

   3Akranları hep onun talihine şaşıp kalmışken

   4sonunda devran onu da yok edip toprak etti.

   5Kedimi gaflet içindeyken talihsizlik faresi yedi.

   6Buna yüreğim yandı: ah kedi, vah kedi.

   Bend yorumu +

   Yıkımın listesi imaretten kasaba iniyor; devletin sofrasıyla şehrin sofrası aynı dizede buluşuyor. Sonu getiren de bir düşman değil, herkesi eşitleyen devran.