Lâ'l-i lebi bir bâde-i nâb-ı tarab-engîz

Redifi "tarab-engîz", yani neşe uyandıran. Yedi beyit boyunca bu sıfat sırayla şaraba, kınaya, viraneye, azarlamaya, rebaba, yola ve nihayet şairin kendi kitabına verilir; hüzünle şenlik aynı kelimede tutulur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Lâ'l-i lebi bir bâde-i nâb-ı tarab-engîz

   Gül-ruhları hem-reng-i hızâb-ı tarab-engîz

   1Dudağının lâli neşe veren saf bir şaraptır;

   2gül yanakları da neşe veren kınanın rengindedir.

   Matla üç kırmızıyı üst üste bindirir: lâl taşı, saf şarap ve kına. Üçü de aynı rengi taşır ama farklı işler görür — biri değerli, biri sarhoş edici, biri süs. Redif bu üçünü tek sıfatla toplar ve gazelin geri kalanı için ölçüyü koyar: her beyit neşe uyandıran bir şey daha sayacaktır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gül-bang-i nevâ-senci-i hicrân ile pürdür

   Dil-hânesi bir cây-ı harâb-ı tarab-engîz

   1Ayrılığın nağmesini tartan sesin gülbangıyla doludur

   2gönül evi; neşe veren yıkık bir mekândır.

   "Gül-bang" dervişlerin topluca yükselttiği sestir, "nevâ-senc" ise nağmeyi ölçen çalgıcı; ikisi bir araya gelince gönül bir ayin yerine dönüşür. Beytin çekirdeği "harâb" kelimesinin çift anlamıdır: hem yıkık hem sarhoş. Yıkık ev, tam da bu yüzden meyhaneye benzer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hem agladı hem güldü dil âzâr edicek yâr

   Hiç görmemişim böyle itâb-ı tarab-engîz

   1Yâr incitince gönül hem ağladı hem güldü;

   2böyle neşe veren bir azarlama hiç görmedim.

   Gazelin çelişkisini en açık söyleyen beyit budur. Divan şiirinde "itâb", sevgilinin sitemidir ve iltifat sayılır, çünkü ilgi demektir; âşık azarlanmayı ihmal edilmeye yeğler. "Edicek" biçimi (edince) Ekrem'in eski Türkçeden koruduğu bir kullanımdır ve dizeye konuşma tadı verir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir mertebe âhenge kıyâm eyledi gönlüm

   Seyrânına vakf oldu rübâb-ı tarab-engîz

   1Gönlüm öyle bir dereceye kadar âhenge kalktı ki

   2neşe veren rebap onu seyretmeye adandı.

   "Kıyâm", semada ayağa kalkma anıdır; gönül burada dinleyen değil dönen taraftır. Beytin tersine çevirdiği şey roldür: çalgı artık müziği üretmez, seyirciye dönüşür. "Vakf" hem adanmak hem durmak demektir, yani rebap hem kendini adar hem susar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol beççe-i mutrible aceb kangı zamanda

   Gönlüm ola hem-nûş-ı şarâb-ı tarab-engîz

   1O çalgıcı çocukla acaba hangi zamanda

   2gönlüm neşe veren şarabı birlikte içecek?

   Meclisin sabit kadrosundan biri olan çalgıcı oğlan, gazelde ilk defa somut bir kişi olarak belirir. Bu, şiirin gelecek zamana bakan tek beytidir: öbürleri olmuş biteni sayarken burada bir randevu istenir. "Hem-nûş", birlikte içen demektir; istenen şarap değil, eşliktir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ben sâlik-i şeh-râh-ı harâbâti-i aşkım

   Yok ancılayın râh-ı savâb-ı tarab-engîz

   1Ben aşkın harabat şehrahının yolcusuyum;

   2onun gibi neşe veren bir doğru yol yoktur.

   Beyit dinî kelime dağarını meyhaneye devşirir: "sâlik" tarikat yolcusu, "râh-ı savâb" ise doğru yoldur; ikisi de harabata bağlanır. Farsça tamlamalarla yüklü dizenin ortasında duran "ancılayın" (onun gibi) eski bir Türkçe kelimedir ve bu karşıtlık beytin tonunu belirler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ekrem kalemin çünkü senin nây-ı tarab-zâ

   Eş'ârı sa'îdinde kitâb-ı tarab-engîz

   1Ey Ekrem, madem senin kalemin neşe doğuran bir neydir,

   2şiirleri de o kutlu ucunda neşe veren bir kitaptır.

   Kapanış bir malzeme oyununa dayanır: kalem de ney de kamıştan yapılır. Aynı bitkinin bir ucu yazar, öbür ucu üfler; şair bu özdeşlikle kendi divanını bir çalgı sayar. Böylece redif son kez ve en geniş anlamıyla kullanılır — neşe veren şey artık şarap değil, kitabın kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle