Lisân-ı aşka gönül tercemânım olmuştur

Şairliğini konu edinen bir gazel. Gönlü aşkın tercümanı sayarak açılıyor, göğsündeki yaraları bir madalya gibi taşıyor, aşkı zararla kapanan bir ticarete benzetiyor; son beyitte kalemini ata bindirip meydan okuyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Lisân-ı aşka gönül tercemânım olmuştur

   Nedîm-i nükte-ver-i gaybdânım olmuşdır

   1Gönül, aşkın diline tercümanım oldu;

   2gaybı bilen, nükteden anlayan yakın dostum oldu.

   Aşk burada duyulan bir hâl değil, ayrı bir dil sayılıyor; şair o dili bilmediği için araya bir çevirmen giriyor. İkinci dize çevirmeni saray sözlüğüne taşır: nedîm, hükümdarın sohbet arkadaşıdır. Gönül böylece hem tercüman hem musahip olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   O daglar ki mükâfât-ı rezm-i hicr-i keder

   Tırâz-ı sîne-i mihnet-nişânım olmuşdır

   1Kederli ayrılık savaşının ödülü olan o yaralar,

   2mihnet nişanı taşıyan göğsümün süsü oldu.

   “Dağ” divan şiirinde yara ve kızgın demirle vurulan damga demektir; beyit bu yarayı savaştan dönen askerin madalyasına çeviriyor. Rezm, mükâfât ve nişân aynı askerî sahneden alınmış üç kelimedir, tırâz ise elbisenin işlemeli şeridi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ne hâsıl itdi bu sevdâ-geri-i aşkı bütân

   Meger ki sûdu hıredden ziyânım olmuşdır

   1Güzellere duyulan bu aşkın tacirliği ne kazandırdı?

   2Meğer kârı, aklımdan olmakmış.

   Beyit baştan sona ticaret defteridir: sevdâ-ger tüccar, sûd kâr, ziyân zarardır. Türkçede “sevda” hem alışveriş hem tutku anlamına geldiği için kelime oyunu kendiliğinden kurulur. Kazanç hanesine yazılan tek şey aklın kaybıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ne mümkün ola meserret-karîn-i kalb-i hazîn

   Hemâre âh-ı derûn pâsbânım olmuşdır

   1Hüzünlü kalbin sevinçle yan yana gelmesi nasıl mümkün olsun?

   2İçimden kopan âh durmadan bekçim olmuş.

   İlk dize sevincin kapıdan giremeyeceğini söyler, ikincisi kapıda kimin nöbet tuttuğunu. Pâsbân gece bekçisidir; âhın koruyuculuğu ise ikircikli bir korumadır: şairi dışarıdan gelen ferahlıktan da korur, yani hüznü sürekli kılan şeyin kendisidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Çekilsin ehl-i sühan rehgüzârdan Ekrem

   Semend-i hâme yine zîr-i râhım olmuştur

   1Söz ehli yoldan çekilsin ey Ekrem;

   2kalem atı yine ayağımın altındadır.

   Mahlas beyti sözü bir at meydanına çevirir: ‘semend-i hâme’ kalem atıdır ve konuşan söz ehlinin yoldan çekilmesini ister. Kalemin ayağının altında oluşu, gazelin sonundaki iddialı şairlik görüntüsüdür; sonraki edebî kavgalar dizelere dışarıdan eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle