Mahsûl-i mâtem

Bir fırtına tasviriyle açılan yedi bentlik muhammes; şimşek, gök gürültüsü ve karanlık sırayla yasın alâmetine dönüşür. Ortada kanlı bir kefen içinde gülen sevgili hayali belirir, sonunda şair sorusuna tek kelimelik bir karşılık bulur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âfâk-ı hazîn ü zulmet-âbâd

   Bir zulmete âlem oldu münkad

   Gökten geliyor hezâr feryâd

   Mâtemle san âsmân kararmış

   Gönlüm açılıp cihân kararmış

   1Ufuklar hüzünlü, karanlık yurdu;

   2âlem bir karanlığa boyun eğdi.

   3Gökten bin feryat geliyor;

   4sanki gökyüzü yasla kararmış,

   5gönlüm açılıp cihan kararmış.

   Muhammes bir kişiyle değil bir hava durumuyla açılıyor: konuşan yok, ufuk var. Bendin yükü son dizede toplanıyor, orada iki zıt fiil çarpışıyor — gönül açılırken cihan kararıyor. İkisi aynı ana konunca yas bir manzara olmaktan çıkıp bir bakış hâline geliyor.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir bârika san şehîd kanlı

   Bir şârıka san ümmîd şanlı

   Bir sâika san yezid canlı

   Bir velvele ki sımâh çatlar

   Bir gamgama sanki hâk patlar

   1Sanki şehit kanına bulanmış bir şimşek,

   2sanki şanlı bir ümit gibi parlayan bir ışık,

   3sanki canlı bir Yezid gibi bir yıldırım,

   4kulak zarını çatlatan bir velvele,

   5sanki yeri patlatan bir gürleme.

   Beş dize ‘bir’ sözüyle art arda fırtına unsurlarını sayar. Şehit kanı, ümit ışığı ve Yezid'e benzetilen yıldırım aynı karanlık sahnede buluşur; Kerbelâ çağrışımlı tarihsel dinî şiddet dili güncel bir düşmanlaştırma olarak olumlanmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Nâliş yağıyor garîk-i nekbet

   Feryâd iniyor elif-i zulmet

   Rikkat dökülür refîk-ı ducret

   Bir dâhiye, bir mezâr açılmış

   Âlemlere san keder saçılmış

   1İnilti yağıyor, felakete gömülmüş;

   2feryat iniyor, karanlığın elifi;

   3acıma dökülür, sıkıntının yoldaşı.

   4Bir felaket, bir mezar açılmış;

   5âlemlere sanki keder saçılmış.

   Üç dize üç yağış fiili kullanıyor — yağıyor, iniyor, dökülür — ama yağan şey su değil, inilti ile acıma. Fırtına böylece duyguya çevriliyor. “Elif-i zulmet” bir yazı imgesi: gökten inen dik çizgi, harfin kendisi. Bendin sonunda açılan gök bir mezara dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Şâdî sanırım ki mâtem olmuş

   Âlem yanarak cehennem olmuş

   Dûzah sönerek bu âlem olmuş

   Gitmiş cihân âsmâna dalmış

   Zulmetle semâ cihâna dalmış

   1Sanırım sevinç yas olmuş;

   2âlem yanarak cehennem olmuş,

   3cehennem sönerek bu âlem olmuş.

   4Cihan gitmiş, gökyüzüne dalmış;

   5gökyüzü karanlıkla cihana dalmış.

   Bent iki kez yer değiştirme üzerine kuruluyor. Önce âlem yanıp cehennem, cehennem sönüp âlem oluyor; sonra cihanla semâ birbirinin içine dalıyor. Muhammesin aaabb düzeni bu değiş tokuşa hazır bir kap: üçlü kısım dönüşümü sayıyor, ikili kapanış tersine çeviriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ducret dolaşır fezâ içinde

   Âlem yüzüyor kazâ içinde

   İnsan geziyor belâ içinde

   Yerler öterek belâ belâ der

   Gökler bağırıp kazâ kazâ der

   1Sıkıntı feza içinde dolaşır,

   2âlem kaza içinde yüzer,

   3insan bela içinde gezer.

   4Yerler öterek “belâ belâ” der,

   5gökler bağırıp “kazâ kazâ” der.

   “İçinde” üç dizede redif gibi dönüp iç içe üç kap kuruyor: fezanın içinde sıkıntı, kazanın içinde âlem, belânın içinde insan. Son iki dize aynı kelimeleri kavram olarak değil ses olarak geri veriyor. Sıra da tersine dönüyor: belâyı yer, kazâyı gök bağırıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yer yer görünür hayâl-i cânân

   Bir kisve-i nûr içinde nâlân

   Bir kanlı kefen içinde handân

   Yârab bu ne zulm-i haşyet-efzâ

   Yârab bu ne hâl-i girye-bahşâ

   1Yer yer sevgilinin hayali görünür:

   2bir nur elbisesi içinde inleyen,

   3bir kanlı kefen içinde gülen.

   4Yârab, bu ne korku artıran zulüm,

   5Yârab, bu ne ağlatan hâl!

   Şiirin tek insan yüzü burada, üstelik hayal olarak giriyor ve hemen ikiye ayrılıyor: nurdan giysi içinde inliyor, kanlı kefen içinde gülüyor. İki dize giysiyle hâli çaprazlıyor: ışık ağlamayla, kan gülmeyle eşleşiyor. Yas ancak bu yüzü bulunca Tanrı'ya sesleniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Bildim ne imiş bu hâl-i âlem

   Mâtemli gönül olur mu hurrem?

   Mâtem imiş âh âh mâtem

   Her lâhza cihân tebeddül eyler

   Ahvâl-i cihân ne hayret-âver!

   1Bildim, âlemin bu hâli neymiş:

   2Yaslı gönül sevinçli olur mu?

   3Mâtem imiş, âh âh, mâtem.

   4Her an cihan değişir;

   5cihanın hâlleri ne kadar şaşırtıcı!

   Başlıktaki hasat burada devşiriliyor ve ürün bir totoloji: mâtemin cevabı yine mâtem. Kaynakta bu dize ölçünün iki hece altında; söz tam anlamını bulduğu yerde kısalıyor. Son iki dize manzaradan çıkıp vecize kuruyor — Tâmât'ın tekrarladığı kapanış alışkanlığı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle