Tesâdüf

Beş dörtlük tek bir karşılaşmayı anlatıyor: dağda görülen bir güzel, cennet ve huri benzetmeleriyle çerçeveleniyor. Sarma kafiye görüntüyü bir kabuk gibi sarıyor. Şair yaklaşıp benzetmeyi bırakınca tesadüf hem güzel hem gönül çelen ilan ediliyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bir şûh-ı safâ-nisâr gördüm

   Bir kûh-ı behişt-nişân içinde

   Gûyâ ki azîm cinân içinde

   Hûri-yi hired-şikâr gördüm

   1Safa saçan bir şuh gördüm,

   2cennet nişanlı bir dağın içinde;

   3sanki koca bir cennetin içinde

   4aklı avlayan bir huri gördüm.

   Dörtlük sarma kafiyeyle kuruluyor: "gördüm" dizeleri dışta, "içinde" dizeleri içte. Kafiye düzeni şiirin sözünü tekrarlıyor, görüntü bir kabuğun içine alınıyor. "Gûyâ ki" ise sahneyi baştan benzetme ilan ediyor; dağ cennete, kız huriye ancak "sanki" ile bağlanıyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Afetti bana nigâh-ı sehhâr

   Selbetti bütün sükûn-ı kalbi

   Ârâm-ı keder-füzûn-ı kalbi

   Zabtetti bütün cihânı envâr

   1Büyüleyici bakış beni yıktı,

   2kalbin bütün sükûnunu aldı,

   3kederi artan kalbin durgunluğunu aldı;

   4ışıklar bütün cihanı zaptetti.

   Bakış özne oluyor ve dört dizede üç fiil çalışıyor: afetti, selbetti, zaptetti. İkinci ve üçüncü dize aynı kelimeyle bitiyor, "kalbi" redif gibi dönüp kalbin iki hâlini üst üste koyuyor. Son dizede yıkımın yerini ışık alıyor: bu kez cihanı zapteden envâr.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gûyâ ki kamer cihâna girmiş

   Dil şevk u safâ içinde kaldı

   Seyrân-ı ruh-ı sürûşa daldı

   Gûyâ ki gözüm cinâna ermiş

   1Sanki ay cihana girmiş;

   2gönül şevk ve safa içinde kaldı,

   3melek yüzünü seyre daldı.

   4Sanki gözüm cennete ermiş.

   Bu dörtlük de "gûyâ ki" ile açılıp "gûyâ ki" ile kapanıyor; benzetme kalıbı artık bir çerçeve. Ay cihana giriyor, göz cennete eriyor ve ikisi de birinci dörtlükteki cinân sözünü geri çağırıyor. Ortadaki iki dize gönlü seyirci bırakıyor, sürûş yüzünden gözünü alamıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gerdûnesine takarrüb ettim

   Bir mâh-ı melek-nişân imiş o

   Bildim ki enîs-i cân imiş o

   Şaştım buna ben taaccüb ettim

   1Arabasına yaklaştım:

   2melek nişanlı bir ay imiş o,

   3anladım ki canın dostu imiş o.

   4Buna şaştım, hayret ettim.

   Şair nihayet yaklaşıyor ve sahne yerden bir ayrıntı kazanıyor: gerdûne, yani araba. Önceki dörtlüklerin "gûyâ"sı burada "imiş"e dönüşüyor, benzetme yerini fark edişe bırakıyor. Ama "imiş" aynı zamanda uzaklık kipi; şair gördüğünü sonradan öğrenmiş gibi anlatıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yârab ne güzel garîb tesâdüf

   Çeşmân u dilim sürûrla doldu

   Billâh gönü1 münevver oldu

   Yârab ne de dil-firib tesâdüf

   1Yarabbi, ne güzel tuhaf tesadüf!

   2Gözlerim ve gönlüm sevinçle doldu;

   3vallahi gönül nurlandı.

   4Yarabbi, ne de gönül çelen tesadüf!

   Kapanış yine sarma: dışta "tesâdüf", içte sevinç. Aynı kelime iki ayrı sıfatla dönüyor — garîb ve dil-firib — tesadüfün hem şaşırtıcı hem aldatıcı olduğunu söyleyerek. Kaynakta üçüncü dizedeki "gönül", l harfi yerine rakam bir ile "gönü1" diye dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle