Mürşid isen müşkilimi halleyle

Baştan sona soru soran bir nefes. Şair mürşidinden yaratılıştan önceki hâli açıklamasını ister: Âdem yoğulmadan hacı kimdi, Kırklar toplanmadan duacı kimdi, çekiç yokken Ali'nin kılıcı nasıl oldu.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Mürşid isen müşkilimi halleyle

   Neden hâsıl oldu gürûh-i nâcî

   Gel imdi gamla koma beni böyle

   Evvel tatlı neydi sonrası acı

   1Mürşitsen müşkilimi çöz,

   2gürûh-i nâcî nasıl meydana geldi?

   3Gel şimdi, beni böyle gamla bırakma;

   4önce tatlı olan neydi ki sonrası acı?

   Nefes bir şart cümlesiyle açılıyor: mürşit olmanın ölçüsü, soruya cevap verebilmek. İlk soru topluluğun kendi kökeniyle ilgili, gürûh-i nâcî neden var oldu. Dördüncü dize tatlıyla acıyı zaman içinde sıralayıp kafiyeyi de o acıya bağlıyor; sonraki bentlerin "acı / hacı / duacı" kafiyesi buradan doğuyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hak verir kısmetim benim gıdamı

   Kesmezem dilimden Bâri Hudamı

   Yuğurmazdan evvel Cibril Âdemi

   Hem Âdem yoğiken kim idi hacı

   1Kısmetimi, gıdamı Hak verir;

   2Bâri Huda'yı dilimden düşürmem.

   3Cibril, Âdem'i yoğurmadan önce,

   4hem Âdem yokken hacı kim idi?

   İki dize tevekkül beyanı, iki dize soru: şair önce yerini belirtip sonra soruyor. Âdem'in çamurdan yoğrulması bir yaratma sahnesidir; hac ise Âdem soyunun ibadeti. "Âdem yoğiken hacı kimdi" sorusu böylece ibadeti insandan önceye taşıyıp mürşitten ezelî bir sahne istemiş oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Arif arif ile gönül katmadan

   Hak Taalâ bu Dünyâyı yapmadan

   Selman dahi ol Kırklara yetmeden

   Ya kim idi Kırklardaki duacı

   1Ârif ârif ile gönül katmadan,

   2Hak Taalâ bu dünyayı yapmadan,

   3Selman daha Kırklar'a yetişmeden,

   4Kırklar'daki duacı kim idi?

   Üç dize üst üste "-madan" ile kuruluyor ve her biri soruyu bir kat daha geriye atıyor: sohbetten önce, dünyadan önce, Selman'dan önce. Kırklar cemi Bektaşî inancının kuruluş sahnesidir; oraya bile bir "önce" arayan soru, cemaatin kendi başlangıç anlatısını sınıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İnsan fehmeyleyip kendin bilmeden

   Havva Ana gelip hâmil olmadan

   Eritip te kalb evini silmeden

   Kim idi göklere dâreden Bacı

   1İnsan anlayıp kendini bilmeden,

   2Havva Ana gelip gebe kalmadan,

   3eritip de kalp evini silmeden,

   4gökleri dolaşan Bacı kim idi?

   Aynı "-madan" dizilişi burada insanın kendini bilmesinden doğuma, oradan kalbin arınmasına geçiyor: bilgi, beden, temizlenme. Kapanıştaki Bacı, Bektaşî menkıbelerinde Kadıncık Ana gibi kadın erenlere verilen addır; soru, ezelî sahneye bir kadın figürü yerleştiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ezelden beri sırrullah sır idi

   Müminlerin kalbi dolu nur idi

   Ne körüğü ne çekici var idi

   Neden hâsıl oldu Ali kılıncı

   1Ezelden beri Allah'ın sırrı sırdı,

   2müminlerin kalbi nurla doluydu.

   3Ne körüğü vardı ne çekici;

   4Ali'nin kılıcı nasıl meydana geldi?

   Dörtlük ilk kez somut bir atölyeye iniyor: körük, çekiç, dövülmüş demir. Zülfikâr'ın demircisiz nasıl var olduğu sorusu, ilk bentteki "neden hâsıl oldu" kalıbını tekrarlayarak halkayı kapatıyor. Nurla dolu kalp ile alet yokluğu yan yana durunca soru maddeye değil, sebebe yöneliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Özün tasdik edip tevekküle gel

   Yüz yiğirmi dört bin nebiden evvel

   Kim giydi başına ol nurdan tacı

   1Özünü tasdik edip tevekküle gel;

   2yüz yirmi dört bin peygamberden önce

   3o nurdan tacı başına kim giydi?

   Kaynak bu bendi üç dize basmış, dördüncüsü düşmüş; eksik tamamlanmadı. Duran üç dize yine aynı kalıpta: önce bir öğüt, sonra bir "önce" ve bir soru. Yüz yirmi dört bin peygamber sayısı geleneğin bütün nebi silsilesidir; nurdan taç sorusu o silsilenin de öncesini istiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Kul Hüseynim eder evveli yandım

   Hakka ikrar verip kandım inandım

   Kul Himmet(im kendin ârif mi sandın

   De bana nerdedir Dünyanın ucu

   1Kul Hüseyin'im der ki: önce yandım,

   2Hakk'a ikrar verip kandım, inandım.

   3Kul Himmet'im, kendini ârif mi sandın?

   4Söyle bana, dünyanın ucu nerede?

   Kaynak son bende iki mahlas birden koymuş: Kul Hüseyin ve Kul Himmet. Üçüncü dizede şair kendine dönüp soruyu tersine çeviriyor; bütün nefes boyunca mürşide sorulan sual, sonunda soranın kendisine yöneliyor. Kapanış sorusu ise cevabı olmayan bir sınır arıyor: dünyanın ucu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle