Nedendir rûy-i gülgûnum nazardan eyledin iskat

Sevgili tarafından gözden çıkarılan konuşan, araya kara yüzlü rakiplerin girip girmediğini sorar. Ayrılık ordusu beden ülkesini tutunca gönül evine sevinç giremez; kavuşma kalesi Bağdat kadar uzak, gözyaşı Şat kadar coşkundur. Mum ile pervane aşkından sonra Ömer dünyanın boşalacak eski bir han olduğunu hatırlar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nedendir rûy-i gülgûnum nazardan eyledin iskat

   Rakîb-i Rûsiyehler mi arada eyleyen ihlât

   1Ey gül renkli yüzlüm, beni neden gözünden düşürdün?

   2Araya karışıklık sokanlar kara yüzlü rakipler midir?

   “Rûy-i gülgûnum” sevgiliyi gül renkli yüzle överken “nazardan iskat” konuşanın onun gözündeki değerini kaybettiğini bildirir. İkinci dize sebebi kesinleştirmez, “rakîb-i rûsiyehler”i soru olarak öne sürer. Rakiplerin yaptığı “ihlât”, iki kişi arasına karışma ve ilişkiyi bulandırma eylemidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Var iken mülk-i vücûdumda firâkın leşkeri

   Hiç gelir mi ey şehim bu hâne-i kalbe neşât

   1Beden ülkemde ayrılığın ordusu dururken

   2ey şahım, bu gönül evine hiç sevinç gelir mi?

   Beden “mülk-i vücûd” adıyla bir ülkeye dönüşür; onu işgal eden güç sevgilinin kendisi değil “firâkın leşkeri”, ayrılık ordusudur. Böyle askerlerle dolu ülkede “hâne-i kalb” ayrı bir iç mekân olarak kalır. Sevgiliye “şehim” denmesi siyasal imgeyi sürdürürken soru, işgal altındaki eve sevincin giremeyeceğini sezdirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Olduğıyçün kal’a-i vaslın baîd Bağdâd veş

   Eşk-i dîdem Şat gibi çağlar akar pür inbisât

   1Kavuşma kalen Bağdat gibi uzak olduğu için

   2gözyaşım Şat nehri gibi genişleyerek çağlayıp akar.

   Kavuşma “kal’a”dır ve uzaklığı “Bağdâd veş” benzetmesiyle ölçülür; sevgiliye erişmek kuşatılması güç, uzak bir şehre varmak gibidir. Bu coğrafyada gözyaşı da Bağdat’tan geçen Şat nehrine dönüşür. “Pür inbisât” suyun genişleyip yayılmasını belirtir; mesafe büyüdükçe gözden çıkan akış da nehirleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İsteyeydi yanmağa dil âteş-i aşka eğer

   Eylemezdi şem’ ile pervâne böyle ihtilât

   1Gönül aşk ateşinde yanmayı isteseydi,

   2mumla pervane böyle birbirine karışmazdı.

   Basılı “İsteyeydi” olumlu koşulu gönlün aşk ateşinde yanmayı istemesini bildirir; ardından gelen “eylemezdi” ise mumla pervanenin karışmaması sonucunu kurar. İki parça arasında bugünkü mantıkla kolayca giderilemeyen bir gerilim vardır. Modern aktarım olumsuzluk ekleyip bunu düzleştirmez; “ihtilât”ın mum, pervane ve yanma arzusu arasındaki kapalı bağını kaynakta durduğu hâliyle açık bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Niçeler göçtü göçer sen de göçersin ey Ömer

   Böyle kalmaz boşanır işbu fenâ köhne ribât

   1Niceleri göçtü, daha niceleri göçer; sen de göçersin ey Ömer.

   2Bu fani, eski kervansaray böyle kalmaz; bir gün boşalır.

   Son beyit bakışı sevgiliden çekip Ömer’in faniliğine yöneltir: daha önce niceleri göçmüştür, başkaları da göçecek ve mahlas sahibi bu sıranın dışında kalmayacaktır. Dünya “fenâ köhne ribât”, geçici ve eskimiş bir kervansaraydır. “Boşanır” fiili, handaki bütün yolcuların sonunda ayrılacağını somut bir tahliye görüntüsüyle anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle