Neler kıldı bize ol gamzesi cellâdı söyletsen

Konuşan, cellat bakışlı sevgilinin çektirdiklerini deli gönülden dinlemek ister; güzelliğin geçiciliğini yaşlı dünya ve zehirlenen şehzadelerle anlatır, ardından Mecnun ile Ferhat’ın acısını kendi Ömer mahlasında birleştirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Neler kıldı bize ol gamzesi cellâdı söyletsen

   Neler çekti elinden bu dil-i şeydâyı söyletsen

   1O bakışı cellat sevgili bize neler yaptı; bir söyletsen.

   2Bu çılgın gönül onun elinden neler çekti; bir söyletsen.

   Sevgilinin “gamzesi” sıradan bir bakış değil, eylemlerinden hesap sorulacak cellattır. İlk dizedeki “neler kıldı” dışarıdan yapılan eziyeti, ikinci dizedeki “neler çekti” ise dil-i şeydânın iç deneyimini öne alır. Tekrarlanan “söyletsen” sözü susmuş gönlü tanık kürsüsüne çağırır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cemâlinle gurûr etme şehâ bu pîrezen dünyâ

   Ezüp bir kâse zehr etti niçe şehzâdı söyletsen

   1Ey şah, güzelliğinle gururlanma; bu dünya yaşlı bir kadındır.

   2Nice şehzadeyi ezip bir kâse zehre çevirdi; bir söyletsen.

   Güzelliğin doğurduğu gurura karşı dünya “pîrezen”, yani yaşlı kadın olarak çıkarılır; sevgilinin gençliği bu ihtiyar gücün önünde güvence değildir. Dünya nice şehzadeyi ezip “bir kâse zehr” hâline getirmiştir. Hükümdarlık unvanı bile faniliğin öğüttüğü bedeni koruyamaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ne gün yüzlüleri çekti derâguş etti bu devrân

   Ne canlar harce sürmüştür harâb âbâdı söyletsen

   1Bu devran nice gün yüzlüleri çekip kucakladı.

   2Harap yurdu söyletsen, nice canları harcayıp sürmüştür.

   Devran “gün yüzlü” insanları kendine çekip kucaklayan bir varlık gibi davranır; derâguş ilk bakışta şefkatli görünen yakınlığı anlatır. Fakat ikinci dize canların harcandığını söyleyerek bu kucağın bedelini açar. “Harâb âbâd” konuşabilse, geçip gidenlerin kaydını verecek yıkık yurttur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ne âşıklar hayâtında elinde âciz olmuşlar

   Sana her biri bir yüzden ider feryâdı söyletsen

   1Nice âşık daha hayattayken onun elinde âciz kalmıştır.

   2Her biri sana başka bir yönden feryat eder; bir söyletsen.

   Âşıkların âcizliği ölüm sonrasına bırakılmaz; “hayâtında” sözü onların yaşarken dünyanın elinde güçsüz kaldığını belirtir. Her birinin başka bir yönden feryat etmesi, tek tip bir acı anlatısını bozar. Sevgiliye yönelen sesler çoğalırken onları bir arada tutan fiil yine “söyletsen” olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ne kanlar yuttu bezm-i aşk-ı Leylâ’da dil-i Mecnûn

   Ne çekti dest-i Şîrinden Ömer Ferhâd’ı söyletsen

   1Mecnun gönlü Leylâ aşkının meclisinde ne kanlar yuttu.

   2Ömer Ferhat’ı söyletsen, Şirin’in elinden neler çekti.

   Leylâ’nın aşk meclisinde Mecnun gönlü “kan yutmak” deyimiyle sessiz acıya çekilir; içilen şey şarap değil bastırılmış ıstıraptır. Son dize Ömer’i Ferhat adıyla Şirin’in eline verir. Mahlas, iki ünlü aşk hikâyesini kendi çilesine ölçü yapar fakat Mecnun ile Ferhat’ın ayrı izlerini korur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle