Nigâh-ı Mestini Fitneyle Rû-be-rû Gördük

Sarhoş bakışı fitneyle yüz yüze getiren gazel; suyun servi yansımasını kucaklama isteğini, güzellik yazısındaki neshi, zahidin elindeki şarap testisini ve dünyanın gam taşkınlığını işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nigâh-ı mestini fitneyle rû-be-rû gördük

   Kazâ o gamzeye eylerdi ser-fürû gördük

   1Sarhoş bakışını fitneyle yüz yüze gördük;

   2kaderin o gamzenin önünde baş eğdiğini gördük.

   Redif ‘gördük’ gazeli bir tanıklık zincirine çevirir. İlk beyit iki yıkıcı gücü karşı karşıya getirir: sarhoş bakış ile fitne. Sonucu ikinci dize verir — kaza bile gamzenin önünde baş eğer; bakış, kaderin üstünde bir yetke olarak konumlanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Murâdı ‘aksini çekmek o servin âgûşa

   Yine çemende ziyâde hurûş-ı cû gördük

   1Suyun amacı o servinin yansımasını kucağına çekmekti;

   2bahçede suyun coşkusunun yine arttığını gördük.

   Suya düşen servi gölgesi bir arzuya bağlanır: dere onu kucaklamak ister. Coşkunun artması bu isteğin belirtisi sayılır, yani bir doğa olayı duygunun kanıtı olur. Kucaklanmak istenen şeyin yalnız yansıma olması, isteği baştan imkânsız kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Muhakkak âyet-i hüsnünde nesh olındıgını

   Risâle-i hat-ı reyhânda mû-be-mû gördük

   1Güzelliğinin ayetinde hükmün kesinlikle kaldırıldığını

   2reyhan yazılı hattın risalesinde kıl kıl gördük.

   Güzellik bir âyet, ayva tüyü bir yazı, yüz de bir risale sayılır. ‘Nesh’ hem bir hükmün kaldırılması hem bir yazı türü olduğu için beyit iki anlamı üst üste bindirir. Tüylerin belirmesi, önceki güzellik hükmünü yürürlükten kaldıran yeni metindir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Yakında yüz çevirir sübha-i riyâsından

   Elinde zâhid-i bed-meşrebin sebû gördük

   1Yakında riya tespihinden yüz çevirecek;

   2çünkü kötü huylu zahidin elinde şarap testisi gördük.

   Zahidin elinde testi görülmesi bir öngörünün dayanağı olur: riya tespihi yakında bırakılacaktır. Beyit ikiyüzlülüğü sözle değil eşyayla teşhir eder; tespih ile testi aynı elde bulunduğu an, iddia kanıt yükümlülüğünden kurtulmuş sayılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sürûra kalmamış aslâ derûnda yer Râsim

   Gumûm-ı dehr-i denîden ‘aceb gulû gördük

   1Ey Râsim, içeride sevince hiç yer kalmamış;

   2aşağı dünyanın gamlarında şaşırtıcı bir taşkınlık gördük.

   Makta bakışı dışarıdan içeriye çevirir: iç dünyada sevince yer kalmamıştır, çünkü gamlar taşmıştır. ‘Gulû’ sözcüğü hem taşkınlık hem aşırılık taşıdığından dert, ölçüsünü kaçırmış bir su gibi düşünülür. Tanıklık dizisi kendi içine bakarak kapanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle