Olagör cân ile dîdâra tâlib

Şiir canla ilahî yüzü istemeyi öğütler; Hak aşkı üstün geldiğinde gönlün çekinme yönü açık kalır ve can eğlenmez. Allah’ın ihsanını düşünmek, zikretmek ve şükretmek istenir; Hak anılan yerde şeytan barınmaz. Selamet derecesine erişemeyenlere çoğul hitapla ömrünüzün kuş gölgesi kadar geçici olduğu söylenir. Kalıcı saadet isteyen birlik köşesini çabayla bulmalıdır; “Maksûdu tez iner ihsan eğlenmez” dizimi aparatlıdır. Mahlaslı “Ömer eser seldir yâhut akar su” yüzeyine zaman öznesi eklenmez; fırsat eldeyken oyalanmamak öğütlenir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Olagör cân ile dîdâra tâlib

   Olıcak kişide aşk-ı Hak galib

   1Canla ilahî yüzü isteyen ol;

   2Kişide Hak aşkı üstün gelince;

   Didara can ile talip olmak, ilahî yüzü yarım istekle değil bütün varlıkla aramaktır. Hak aşkının kişide galip gelmesi, öteki arzuların yenildiği iç düzen kurar; sonraki dize bu üstünlüğün hedefini gösterecektir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Tâ kim hâsıl ola cümle metâlib

   Hem gönül çekinir hem can eğlenmez

   1Bütün dilekler elde edilinceye dek;

   2Hem gönül çekinir [yön açık], hem can eğlenmez.

   Cümle metalib bütün isteklerdir ve hâsıl olmaları ilahî yönelişin sonucu gibi sunulur. Gönlün çekinmesi için kaynakta dünyaya nesnesi yoktur; yön açık bırakılır. Canın eğlenmemesi ise güvenle aktarılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hak’kın ihsânını fikreyleyi gör

   Gece gündüz Hak’kı zikreyleyi gör

   1Hakk’ın ihsanını düşünmeye bak;

   2Gece gündüz Hakk’ı anmaya bak.

   İhsanı fikretme çağrısı nimetin kaynağını zihinde sürekli tutmayı ister. Gece gündüz zikir ise düşünceyi dile ve zamana yayar; iki eylemin art arda gelişi tefekkür ile anmayı birbirini tamamlayan ibadetler yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Verdiği ni’mete şükreyleyi gör

   Hak zikrolan yerde şeytan eğlenmez

   1Verdiği nimete şükretmeye bak;

   2Hak anılan yerde şeytan oyalanmaz.

   Nimete şükür, alınan bağışı yalnız fark etmekten teşekkürle karşılamaya geçiştirir. Hak zikredilen yerde şeytanın eğlenmemesi, ilahî anışın kötücül vesveseye barınak bırakmadığını mekân ve misafirlik diliyle anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İrişmeyen selâmet pâyesine

   Ömrünüz bir avuç kuş sâyesine

   1Selamet derecesine ulaşamayan sizlerin;

   2Ömrünüz bir avuç kuş gölgesi gibidir.

   Selamet payesine erişemeyenlere çoğul ikinci kişiyle seslenilir; modern aktarım bunu üçüncü tekil kişiye çevirmez. Ömrünüzün bir avuç kuş gölgesine benzemesi, tutulamayan insan zamanını gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Lâbüd ziyân eder sermâyesine

   Uçar kuş sâyesi bir an eğlenmez

   1Elbette sermayesine zarar verir;

   2Kuşun gölgesi uçar, bir an durmaz.

   Sermayeye zarar vermek ömrü yanlış kullanmayı ticari kayıp gibi hesaplar; harcanan ana para zamandır. Kuş gölgesinin uçup bir an durmaması, önceki benzetmeyi harekete geçirir ve kaybın neden geri alınamadığını görünür kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Hudâ’dan istersen bâkî saâdet

   Bir kula olunca Hak’tan inâyet

   1Allah’tan kalıcı mutluluk istersen;

   2Bir kula Hak’tan yardım erişince;

   Bâkî saadet geçici hazza karşı kalıcı mutluluktur ve doğrudan Hudâ’dan istenir. Bir kula inayet erişmesi bu hedefin yalnız kişisel çabayla kazanılmadığını, ilahî yardımın yol açıcı şart olduğunu belirtir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Cehdeyle bulagör gûşe-i vahdet

   Maksûdu tez iner ihsan eğlenmez

   1Çalışıp birlik köşesini bul;

   2‘Maksûdu tez iner, ihsan eğlenmez’ [dizim bağı açık].

   Cehd etmek birlik köşesini bulmak için etkin gayrettir; inziva tembellik değildir. Maksudun tez inmesi ile ihsanın eğlenmemesini birleştiren yüzey, özne ve fiil bağları açık tutularak aparatlı aktarılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer eser seldir yâhut akar su

   Fursat elde iken eğlenme yâ hû

   1‘Ömer eser seldir yahut akar su’ [basılı dizim kapalı];

   2Fırsat elindeyken oyalanma, yâ hû.

   Mahlaslı “Ömer eser seldir yahut akar su” diziminde eser, sel ve akan su ilişkisine kaynakta olmayan zaman öznesi eklenmez. Açık ikinci dize fırsat eldeyken oyalanmama buyruğunu verir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Sakın yele suya dayanmağı ko

    Bu günler de geçer devran eğlenmez

    1Sakın rüzgâra ve suya dayanmayı bırak;

    2Bu günler de geçer, zaman durmaz.

    Yele ve suya dayanmayı bırakmak, değişken ve tutulamaz güçlere güvenmeme öğüdüdür. Bugünlerin geçmesi kişisel ömrü, devranın eğlenmemesi ise büyük zaman düzenini kapsar; şiir iki ölçekte fanilikle kapanır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle