Öldürdi Tecâhülle Bizi Yâr Bilince

Sevgilinin bilerek bilmezden gelişini ölümcül bulan gazel; niyazla yaya dönen boyu, yaşlı dünyanın saçına bağlananları ve ilahi bağış denizinin günah defterini silmesini işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Öldürdi tecâhülle bizi yâr bilince

   Kan ağladı dil hâtır-ı cânâna gelince

   1Sevgili gerçeği bilip de bilmezden gelince bizi öldürdü;

   2gönül, sevgilinin hatırına gelince kan ağladı.

   Öldüren şey bilgisizlik değil, bilerek bilmezden gelmedir; ‘tecâhül’ kasıtlı bir sessizliktir. İkinci dize karşı yönde bir hatırlamayı anlatır: sevgilinin aklına gelmek bile gönlü kan ağlatır. Unutulmak ile hatırlanmak aynı acıya çıkar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Döndi kadimiz fart-ı niyâz ile kemâna

   Bir bûseye ol kâmet-i bâlâ egilince

   1Boyumuz aşırı yalvarışla yaya döndü;

   2o uzun boy bir öpücük için eğilince.

   İki bükülme karşılaştırılır: âşığın boyu yalvarmaktan yay gibi eğilmiştir, sevgilinin uzun boyu ise bir öpücük için eğilir. Aynı hareket birinde yılların yükü, ötekinde bir anlık lütuftur. Eğilmenin anlamı, kimin eğildiğine göre değişir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dil-beste olan zülfine fertûte-i dehrin

   Ye’s ile mükâfât olınurlar emelince

   1Yaşlı dünyanın saçına gönlünü bağlayanlar

   2istekleri ölçüsünde ümitsizlikle ödüllendirilir.

   Dünya burada yaşlı bir kadına benzetilir ve ona gönül bağlayanların ödülü ümitsizlik olur. Beytin sertliği ‘mükâfât’ sözcüğündedir: karşılık verilir, ama beklenenin tersi. Üstelik miktar da isteğe göre ayarlanır; çok isteyen çok yıkılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ben anladığım bahr ise zâhid kerem-i Hak

   Noksân mı bulur defter-i ‘isyânı silince

   1Ey zahit, benim anladığım deniz Allah'ın keremiyse

   2günah defterini silince bu deniz eksilir mi?

   Beyit zahide bir soru yöneltir ve cevabı sorunun içine yerleştirir: kerem bir denizse, günah defterini silmek onu eksiltmez. Sonsuzluk fikri hesap defteri fikrine üstün gelir; korkutucu ilahiyat, ölçüye dayanan bir itirazla karşılanmış olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Olmış hele bir âfete meftûn o da Râsim

   Cânân dahi buldı cezâsın ‘amelince

   1Hele Râsim de bir afet gibi güzele tutulmuş;

   2sevgili de yaptığı işe göre cezasını buldu.

   Makta şairi de aynı hâle sokar: o da bir güzele tutulmuştur. Son dize beklenmedik bir denge kurar — sevgili de yaptığının karşılığını bulmuştur. Ceza kavramı âşıktan sevgiliye geçince, açılıştaki tecâhül cezasız kalmamış olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle