On İki Güzele Gönlüm Tutkun

Şiir on iki güzelin adını ve niteliğini bir katalog gibi sıralayacağını bildirir. Ahmed, Yusuf ve Mahmud güzellik tahtı, hayranlık ve süslenmeyle; Hüseyin, Hasan, Bekir, Ali, Ömer ve Osman göz, gül, yasemin ve sevgi imgeleriyle anılır. İsmail ve İbrahim’den sonra mahlaslı söyleyen, Mustafa’nın buyruğuna gönülden bağlı sadık bir kul olduğunu açıklar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   On iki mahbûba gönlüm mübtelâdır sevdiğim

   Tâzelikte her biri sâhib likadır sevdiğim

   1Gönlüm on iki güzele tutulmuştur, sevgilim;

   2Gençlik çağında her biri güzel yüz sahibidir.

   On iki güzel sayısı şiirin başında açık bir katalog vaadi kurar; her birinin genç ve güzel yüzlü oluşu ortak niteliktir. Sayı, sonraki özel adları rastgele övgüler olmaktan çıkarıp önceden belirlenmiş bir dizinin parçaları yapar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bunları ismiyle resmiyle beyân etsem gerek

   Dinle gel bir kez bu bir ibretnümâdır sevdiğim

   1Bunları adları ve görünümleriyle açıklamam gerekir;

   2Gel bir kez dinle, bu ibret gösteren bir anlatıdır.

   Adla birlikte resmi de söyleme sözü, yalnız isim listesinin değil görünüş ve karakter betimlerinin de geleceğini bildirir. İbretnüma sıfatı dinleyiciyi bu güzellik geçidini dikkatle izlemeye çağıran anlatıcı işaretidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Tahtıgâh-ı hüsne gayri Ahmed’im etti cülûs

   Yûsuf’umdan eylediler ehl-i diller destbûs

   1Benim Ahmed’im güzellik tahtına herkesten ayrı oturdu;

   2Gönül ehli olanlar Yusuf’umun elini öptüler.

   Ahmed’in güzellik tahtına çıkması hükümdarlık imgesiyle üstünlüğünü kurar; Yusuf’un elinin öpülmesi ise kıssadaki eşsiz güzelliğe gönderme yapar. İki ad, salt sayılmak yerine farklı saygı biçimleriyle belirginleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mahmud’um etmiş müzeyyen kendisin misl-i arûs

   Bir keremkânı güzel ehl-i vefâdır sevdiğim

   1Mahmud’um kendisini gelin gibi süslemiş;

   2Cömertlik kaynağı, güzel ve vefalıdır, sevgilim.

   Mahmud’un gelin gibi süslenmesi görsel zarafeti öne çıkarır; ikinci dize dış görünüşe cömertlik ve vefa ekler. Böylece katalogdaki bu kişi yalnız güzel değil davranışı güven veren bir sevgili olarak ayrılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İzzet-i ayn-i cihân olmuş Hüseyn ile Hasen

   Bekir’in güldür yanağı hub Ali’nin yâsemen

   1Hüseyin ile Hasan dünyanın gözünün değeri olmuştur;

   2Bekir’in yanağı güldür, güzel Ali’nin yanağı yasemendir.

   Hüseyin ile Hasan dünyanın gözü kadar değerli sayılırken Bekir ve Ali çiçek renkleriyle betimlenir. Gül ve yasemin benzetmeleri adları somut yüz güzelliğine bağlar; aynı birimde dört kişi ayrı imgeler kazanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ömer’i sevdim mahabbet eyleyüp Osmân’a ben

   Ol sebebden yoluna canlar fedâdır sevdiğim

   1Ömer’i sevdim, Osman’a da sevgi besledim;

   2Bu yüzden yollarına canlar feda edilir, sevgilim.

   Ömer ve Osman adları doğrudan sevgi fiiliyle anılır; ardından can verme söyleyişi çoğul bir bağlılık derecesi kurar. Buradaki Ömer katalogdaki kişi adıdır, mahlaslı konuşan ise son birimde ayrıca kendisini gösterecektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Düştü dil İsmâil’in lâ’l-i leb-i mercânına

   Yok kusûr İbrahim’in bu tarz ile etvârına

   1Gönül, İsmail’in mercan renkli lal dudağına düştü;

   2İbrahim’in bu tavır ve edasında hiçbir kusur yoktur.

   İsmail’in dudağı mercana benzetilerek gönlü kendine çeker; İbrahim ise kusursuz tarz ve tavrıyla övülür. Birinci dize bedensel bir ayrıntıya, ikincisi davranış bütününe yaslanarak iki farklı güzellik ölçüsü sunar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bu Ömer’in cân ü dilden râm olam fermânına

   Sâdıkane bendesiyim Mustafâ’dır sevdiğim

   1Bu Ömer olarak buyruğuna canıgönülden bağlanayım;

   2Sadıkça kuluyum; o Mustafa’dır, sevgilim.

   Mahlaslı Ömer, Mustafa’nın emrine canıgönülden uyacağını ve onun sadık kulu olduğunu bildirir. Kapanış, on iki kişilik diziyi yalnız seyredilen güzeller toplamı olmaktan çıkarıp Mustafa’ya yönelen açık sadakat beyanıyla sonuçlandırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle