Pâdişah-ı dehre baş eğmez gedâlar var imiş

Beş beytin hepsi “var imiş” redifiyle bitiyor ve şiir baştan sona duyulmuş bir haberi aktarır gibi konuşuyor. Haberin içeriği hep aynı tersine çevirme: dilenci padişaha baş eğmiyor, eski şal atlasa değişilmiyor, yırtık gönül süs sayılıyor. Kapanışta şair kendini bu kalabalığın binde biri olarak sayar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Pâdişah-ı dehre baş eğmez gedâlar var imiş

   Mülk-i istiğnâda hoş ehl-i gınâlar var imiş

   1Dünyanın padişahına baş eğmeyen dilenciler varmış;

   2istiğna ülkesinde gönlü zengin, hoş insanlar varmış.

   Matla iki kelimeyi birbirine çeviriyor: “gedâ” dilenci, “gınâ” zenginlik. İstiğnâ, hiçbir şeye muhtaç olmama hâlidir; şair onu bir mülk sayıp orada oturanları zengin ilan eder. “Var imiş” redifi hükmü uzaktan duyulmuş bir habere dönüştürüp iddiayı yumuşatır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sakınur ersâr-ı aşkullahı her bigâneden

   Hamdülillâh sırra mahrem âşinalar var imiş

   1Allah aşkının sırlarını her yabancıdan sakınır;

   2hamdolsun, sırra mahrem olan dostlar da varmış.

   Beyit tekkenin en katı kuralını, sır saklamayı anlatıyor ve bunu bir dostluk ölçütü yapıyor: bigâne ile âşinâ arasındaki sınır sırrı taşıyıp taşıyamamaktır. Kaynakta “esrâr” harfleri yer değişmiş biçimde “ersâr” dizilmiş, dizgi kazası olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Atlas-ı şâha değişmez köhne şâlın âr eder

   Tekye-i dehr içre abdâl-ı fenâlar var imiş

   1Eski şalını şahın atlasıyla değişmez, bunu ar sayar;

   2dünya tekkesinde fenaya ermiş abdallar varmış.

   Değiş tokuş reddediliyor, üstelik teklifin kendisi ayıp sayılıyor — “âr eder” beytin ağırlık merkezi. İkinci dize dünyayı han ya da kervansaray değil tekke olarak adlandırır: içinde oturanlar yolcu değil, fenâ makamına yerleşmiş abdallardır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zeyn eder şehbâzlarla bu dil-i sadçâkini

   Zümre-i uşşâk içinde bî nevâlar var imiş

   1Yüz parça olmuş bu gönlünü şahbazlarla süsler;

   2âşıklar topluluğu içinde nevâsız olanlar varmış.

   Yara burada onarılmıyor, takılıyor: yüz yerinden yırtık gönül bir süs levhası gibi donatılıyor. “Bî nevâ” hem nasipsiz hem sessiz demek, çünkü nevâ aynı zamanda ezgi ve bir makam adıdır; âşıklar korosunun içinde sesi çıkmayanlar anlatılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Aşk derdinden zebundur gûşe-i meyhânede

   Askerî gibi hezâran mübtelâlar var imiş

   1Meyhanenin bir köşesinde aşk derdinden bitkin düşmüştür;

   2Askerî gibi binlerce müptelâ varmış.

   Mahlas beyti şairi ayrıcalıklı kılmıyor, aksine kalabalığa katıyor: “benim gibi binlercesi” demek, dört beyittir sayılan istisnaları sıradanlaştırmak demek. Latîfî de Askerî'yi “abdâl-meşreb” diye anar ve yıllarca Kerbelâ'da kaldığını kaydeder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle