Rakîbi Nev-be-nev Mest Eyleyüp Vaslın Şarâbından

Rakibin kavuşma şarabıyla sarhoş edilmesine karşı âşığın hasret mahmurluğunu anlatan gazel, amber örtü, aşk kitabı, ince belin kıvrımı, Şehnâme ve büyüklerin yalan vaatlerini aynı okuma imgesinde toplar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Rakîbi nev-be-nev mest eyleyüp vaslın şarâbından

   Beni mahmûr-ı hasret itme sâkî la‘l-i nâbından

   1Rakibi kavuşma şarabınla çeşit çeşit sarhoş ederken,

   2ey saki, beni saf yakut dudağının hasret mahmuru bırakma.

   Matla iki sarhoşluğu karşı karşıya koyar: rakip kavuşma şarabıyla defalarca mest edilirken konuşana düşen “mahmûr”luk, yani içkiden sonraki ağırlıktır. Aradaki fark içilen miktar değil, hiç içmeden mahmur kalmaktır; sevgiliye “sâkî” diye seslenmesi de dağıtımın onun elinde olduğunu hatırlatır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Degil hat kesret-i nazzâre-i ağyârı gördükde

   Nikâb-ı ‘anberîn çekdi o meh fart-ı hicâbından

   1O görünen ince tüy değildir; ay yüz, rakiplerin çok bakışını görünce

   2aşırı utancından amber renkli bir örtü çekti.

   Bu beyit gördüğümüz şeyin ne olmadığını söyleyerek başlar: yüzde beliren koyuluk ayva tüyü değildir. Yerine konan açıklama daha ağırdır — rakiplerin bakışı o kadar çoğalmıştır ki ay yüz utancından örtünmüştür. Örtünün amber kokulu oluşu, gizlenmenin bile bir çekim aracına dönüştüğünü gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Remed sanma bulandı dîde-i renc-âşinâ yârin

   Fürûğ-ı tal‘at-ı mihr-i ‘izârı germ ü tâbından

   1Sevgilinin çileye alışık gözü bulanmış; bunu göz iltihabı sanma,

   2yanağının güneş gibi yüzünün sıcak ışığındandır.

   Aynı “sanma” yapısı bu kez göze uygulanır. Sevgilinin bulanmış gözü için hastalık teşhisi reddedilir; sebep dışarıdan değil kendi yüzünün ışığındandır, yani güzellik kendi kendini rahatsız edecek kadar parlaktır. “Renc-âşinâ”, o gözün acıyla zaten tanışık olduğunu söyleyerek bulanıklığa ikinci bir katman ekler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mukaddem fenn-i ‘aşkı câ-be-câ yazmışdı dil ezber

   Anı tashîh itdin şimdi bir nev-hat kitâbından

   1Gönül daha önce aşk ilmini yer yer ezberine yazmıştı;

   2sen şimdi onu yeni tüylü bir yüz kitabından düzelttin.

   Dördüncü beyit aşkı öğrenilen bir ilim yapar: gönül “fenn-i ‘aşk”ı önceden ezberlemiştir. Ama ezber eksiktir; sevgili yeni tüylenmiş yüzünü bir kitap gibi açarak metni düzeltir. Bilgi böylece kitaptan yüze taşınır ve öğrenme, sevgilinin görünüşündeki değişimle birlikte yenilenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dolandırmış dilin bir şûh-ı fettân gâlibâ yârin

   Mahabbet anlanur ol mûmiyânın pîç ü tâbından

   1Galiba bir fitneci güzel sevgilinin dilini dolaştırmış;

   2sevgi, o ince belin kıvrılıp bükülüşünden anlaşılır.

   Beşinci beyit dedikoduyu bedene bağlar: sevgilinin dilini dolaştıran bir fitneci varsa bunun kanıtı sözde değil belin kıvrımındadır. “Pîç ü tâb” hem bükülmeyi hem iç sıkıntısını karşıladığı için ince bel, hem güzellik ölçüsü hem duygunun okunduğu yer olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Cihânın bilmeyenler nakş ber-âb oldıgın câhın

   Tetebbu‘ eylesün Şeh-nâmenin bir iki bâbından

   1Dünyanın makamının su üstündeki nakış olduğunu bilmeyenler

   2Şehnâme'nin bir iki bölümünü inceleyiversin.

   Altıncı beyit sevgiliyi bırakıp dünyaya döner ve makamın kalıcılığını suya çizilen nakışla ölçer. İlginç olan, bunu inanmayanlara bir öğüt yerine bir okuma ödevi vermesidir: Şehnâme'nin “bir iki bâb”ı bile yeter denir. Kanıt böylece deneyimden değil kitaptan istenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Yine inkâr olınmaz hayli tahsîl-i sudâ‘ itdik

   Kibârın Râsimâ va‘d-i dürûğ-ı bî-hisâbından

   1Yine de hayli baş ağrısı kazandığımız inkâr edilemez,

   2ey Râsim, büyüklerin sayısız yalan vaadinden.

   Makta hesabı zarar tarafından kapatır: elde kalan tek şey “tahsîl-i sudâ‘”, yani kazanılmış bir baş ağrısıdır. “Tahsîl” sözü öğrenim çağrışımıyla önceki beyitlerin kitap ve ilim diline bağlanır. Büyüklerin vaatleri sayısızdır ama hepsi yalandır; gazel böylece sevgilinin vaadinden hâmilerin vaadine geçerek biter.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle