Reng-i ‘İşve Şîveñe Bir Hüsn-i Diger Virmese

Her beyti “vermese” şartıyla kurulan gazel, işve, vuslat ve güzelliğin birbirini besleyen değerlerini gölge, inci ve izin belgesi imgeleriyle tartar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Reng-i ‘işve şîveñe bir hüsn-i diger virmese

   Âb-ı şîve şu‘le-i ruhsâruña fer virmese

   1İşvenin rengi edana başka bir güzellik vermese,

   2edanın suyu yanağının alevine parlaklık katmasa;

   Matla iki şartı üst üste kurar: işvenin rengi edaya başka bir güzellik, edanın suyu da yanağın alevine parlaklık vermelidir. Güzellik burada kendi başına duran bir nitelik değil, birbirini besleyen iki hareketin ürünü olarak tanımlanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Telhî-i hicrânuña tâkat getürmezdi göñül

   Fikr-i vasluñ lezzet-i gül-kand-ı sükker virmese

   1gönül ayrılığın acısına dayanamazdı,

   2vuslat düşüncen şekerli gül reçelinin tadını vermese.

   İkinci beyit dayanma gücünü tada bağlar: ayrılığın acısı ancak vuslat düşüncesinin gül reçeli tatlılığıyla dengelenir. “Telhî” ile “sükker” arasındaki acı-tatlı karşıtlığı, şartı damak duyusu üzerinden somutlaştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ol behişt-i nâz olmazdı tarâvet-yâb-ı hüsn

   Selsebîl-i vasl aña peygâm-ı kevser virmese

   1O naz cenneti güzellikle tazelenmezdi,

   2vuslatın Selsebîl'i ona Kevser'den haber vermese.

   Üçüncü beyitte naz bir cennete benzetilir ve tazeliği dışarıdan gelen bir habere bağlanır: vuslatın Selsebîl'i Kevser'den haber vermezse o cennet tazelenmez. İki cennet pınarının adı aynı şart cümlesinde birbirine kefil olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İ‘tibâr itmez metâ‘-ı vasluñ istibdâline

   Eşk-i ‘âşık sîm-i ruhsârı eger zer virmese

   1Vuslat malının değerini değiştirmeye önem vermezdi,

   2âşığın gözyaşı gümüş yanağı altına çevirmese.

   Dördüncü beyit vuslatı bir mal, gözyaşını da bu malın kurunu belirleyen madde sayar; âşığın yaşı gümüş yanağı altına çevirmezse takas değerini yitirir. “Sîm” ve “zer” sözcükleriyle ilişki açıkça bir değişim işlemi diline aktarılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Sâyesine kim ider ol nev-nihâlüñ ilticâ

   Refte refte şâhsâr-ı kâmeti ber virmese

   1O genç fidanın gölgesine kim sığınırdı,

   2boyunun dalı yavaş yavaş meyve vermese?

   Beşinci beyitte sevgilinin boyu genç bir fidan, gölgesi sığınılacak yerdir; ama sığınmanın karşılığı dalın zamanla meyve vermesi şartına bağlanır. “Refte refte” sözü bu beklentiyi ani bir kazanç değil, sabır isteyen bir süreç yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ayağın öpdürmege kâ’il mi olurdı meger

   Bî-ser ü sâmânlar uğurına ser virmese

   1Ayağını öptürmeye razı olur muydu,

   2başıboş ve yurtsuzlar uğruna baş vermese?

   Altıncı beyit sırayı tersine çevirir: sevgilinin ayağını öptürmeye razı olması, “bî-ser ü sâmân” kalanlar uğruna baş verilmesine bağlanır. “Ser” sözcüğü aynı beyitte hem baş hem yoksunluk sözünün parçası olarak iki kez çalışır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Hîç mümkin mi idi pâ-bend-i zülfünden rehâ

   Âhû-yı ber-müşg-i gâv-ı bahri ‘anber virmese

   1Saçının bağına tutsaklıktan kurtulmak mümkün müydü,

   2ceylan miski ile deniz sığırının amberi olmasa?

   Yedinci beyit kurtuluşu kokuya koşar: saçın bağından kurtulmak, ceylan miski ile deniz sığırının amberi olmadan mümkün görünmez. “Pâ-bend” sözü tutsaklığı ayağa vurulmuş somut bir bağ olarak resmeder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Müft-i nîsân-ı ‘inâyet reşha-rîz olmaz aña

   Yılda bir kerre sadef ber-müşt-i gevher virmese

   1Nisan lütfunun damlası ona bedava saçılmazdı,

   2sedef yılda bir kez avuç dolusu inci vermese.

   Sekizinci beyit cömertliği takvime bağlar: nisan lütfunun damlası sedefe boşuna düşmez, çünkü sedef de yılda bir kez avuç dolusu inci verir. Alma ile verme arasındaki denge doğaya ait bir çevrimle örneklenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Bu zemînlerle ne mümkin kâm almak Kâniyâ

   Kâm ruhsat-nâmesin çarh-ı sitemger virmese

   1Ey Kânî, bu zeminlerle murada ermek nasıl mümkün olur;

   2zalim felek muradın izin belgesini vermese?

   Makta bütün şart zincirini tek bir izne devreder: murat almak, zalim feleğin vereceği “ruhsat-nâme”ye kalmıştır. Dokuz beyit boyunca sıralanan karşılıklı koşullar böylece kişinin elinde olmayan bir onaya bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle