Rûyini Şems ü kamer görürse ger hayrân olur

Mustafa’nın yüzü güneşle ayı hayran bırakır, onun ayağına yüz sürenler sultan olur. Şair yüzüne ‘su gibi’ müştaktır; benzetme kaynakta bulunmayan kesin bir susama fiiline kapatılmaz ve onsuz yüce cennette bile gamlanır. Ömer tatlı canından, pervane gibi ateşten ve bütün dünyadan geçer; her an tek düşüncesi Mustafa’dır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Rûyini Şems ü kamer görürse ger hayrân olur

   Âh edüp ra’d-i felekler hem melek giryân olur

   1Güneş ve ay yüzünü görse hayran kalır;

   2göklerin gök gürültüsü ah eder, melek de ağlar.

   Sevgilinin yüzünü güneş ve ay görse ikisi de “hayrân” olur; gökteki ışık kaynakları bakış karşısında edilgenleşir. Feleklerin gök gürültüsü gibi âh etmesi ve meleğin ağlaması, bu hayranlığı yalnız görsel bırakmaz; ses ve gözyaşı bütün kozmosa yayılan bir tepki oluşturur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hâkipâye yüz sürenler cümlesi sultân olur

   Cümle hublar pâdişâhi bî misâlim Mustafâ

   1Ayağının toprağına yüz sürenlerin hepsi sultan olur;

   2ey bütün güzellerin hükümdarı, eşsizim Mustafa.

   Ayağın toprağına yüz sürenlerin “cümlesi sultân” olması, en aşağı eğilme hareketini en yüksek makama çıkaran tasavvufi bir terslik kurar. Mustafa “cümle hûblar pâdişâhı” ve “bî-misâl” diye anıldığında, ona kulluk edenlerin sultanlığı sevgilinin benzersiz hükümdarlığından türemiş görünür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Su gibi dîdârına müştâk olalı ağlarım

   Sensiz olsam cennet-i a’lâda ben gam bağlarım

   1Yüzüne su gibi düşkün ve özlemli olduğumdan beri ağlarım;

   2sensiz yüce cennette olsam bile gama bağlanırım.

   “Su gibi” benzetmesi dîdâra “müştâk” oluş ile ağlama arasında dolaşır; kaynakta bulunmayan “susamak” fiiliyle tek anlama kapatılmamalıdır. İkinci dize sensizliğin yüce cenneti bile gam yerine çevirdiğini söyleyerek yüz arzusunu mekân nimetinin üstüne koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Hasretinden dîde giryân olmuşum kan ağlarım

   Hayret aldı bilmezem ben mâh ü sâlim Mustafâ

   1Hasretinden gözüm ağlar oldu, kan ağlıyorum;

   2şaşkınlık sardı; ayımı ve yılımı bilmem, Mustafa.

   Hasret gözleri “giryân” kılar ve ağlayışın maddesi kana dönüşür. “Hayret aldı” sözü yalnız şaşkınlığı değil zaman bilgisinin kaybını da açıklar; konuşan ayını ve yılını bilemez. Mustafa adı, kanlı gözyaşı ile takvimsizleşmiş bekleyiş arasında kişisel bir sesleniş olarak kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Der ki Ömer senin içün tatlı candan geçmişim

   Şem’ile pervâne veş yanup sûzandan geçmişim

   1Ömer der: senin için tatlı canımdan vazgeçtim;

   2mumla pervane gibi yanıp yakıcı ateşten geçtim.

   “Der ki Ömer” mahlaslı ikrar, Mustafa uğruna “tatlı can”dan geçildiğini söyler. Mum ile pervane benzetmesinde geçilen şey bu kez “sûzan”, yakıcı ateştir; âşık yalnız ışığa yönelmez, yanışı aşarak bağlılığını kanıtlar. Can fedası ve ateş sınaması aynı gönüllü vazgeçişte birleşir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Fâriğim her nesneden cân ü cihandan geçmişim

   Dembedem sensin benim fikr ü hayâlim Mustafâ

   1Her şeyden uzağım; candan ve dünyadan vazgeçtim;

   2her an benim düşüncem ve hayalim sensin, Mustafa.

   “Fâriğim her nesneden” kapsamı en geniş feragat cümlesidir; ardından can ve cihandan geçmek bu genelliği iki temel varlıkla somutlaştırır. Boşalan zihinde kalan tek içerik “dembedem” Mustafa’nın fikir ve hayalidir; tekrar eden zaman sözü, feragatin anlık değil kesintisiz olduğunu duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle