Rûz ü Şeb Artmada Âh ile Zârım

Adlî mahlaslı Ömer gece gündüz artan feryadının sevgiliye erişip erişmeyeceğini sorar. Gönül gemisi gam girdabında, göz uykusuzdur; hâlini anlayana ve hükümdara yazıyla sunmak ister, fakat merhamet istemenin ve arz etmenin yolunu bilemez.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Rûz ü şeb artmada âh ile zârım

   Sevdiğim sultânım âlemde varım

   1Gece gündüz ahım ve inlemem artıyor;

   2sevdiğim sultanım, dünyadaki bütün varlığım.

   Kesintisiz gece-gündüz döngüsü feryadın durmadığını gösterir. Sevgili hem sultan hem “varım” diye anılır; konuşanın dünyadaki varlığı tek kişide toplanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eser eyleye mi dildâre bilmem

   Gele mi insâfa bir pâre bilmem

   1Bu ses sevgiliye tesir eder mi, bilmem;

   2bir parça insafa gelir mi, bilmem.

   Şair feryadının duyulmasıyla sevgilinin insafa gelmesini birbirinden ayırır. Ses ulaşsa bile merhamet garantili değildir; tekrarlanan “bilmem” belirsizliği şiirin ana ritmi yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Şîveler ettikçe işim bitmede

   Dilde sîne zahmım artıp gitmede

   1Naz ve cilveler ettikçe işim tükeniyor;

   2gönülde göğüs yaram büyüyüp gidiyor.

   Sevgilinin şivesi dışarıdan zarif görünürken âşığın işini bitiren güç olur. Yara hem gönle hem göğse yerleştirilir; iç duygu ile beden aynı hasarı taşır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gam hâba çeşmimi hasret etmede

   Ne yüzden em olur bir çâre bilmem

   1Gam gözümü uykudan mahrum bırakıyor;

   2hangi yoldan bir çare bulunur, bilmem.

   Gam, uykuyu gözden uzaklaştıran etkin faildir. Çarenin “ne yüzden” geleceğinin bilinmemesi yalnız ilaç yokluğunu değil yardım yönünün bütünüyle kaybını anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir dem hâlî değil serim sitemden

   Gönül sefînesi girdâb-ı gamden

   1Başım bir an bile sitemden boş değildir;

   2gönül gemisi gam girdabındadır.

   Sitem yukarıda başı kuşatırken gönül aşağıda girdaba yakalanan gemi olur. Dikey iki tehlike, âşığın düşüncesini ve iç yolculuğunu eş zamanlı sıkıştırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Helâk oldum gittim derd ü elemden

   Halâsa çâre yok kurtarebilmem

   1Dert ve elemden helak olup gittim;

   2kurtuluşa çare yok, kendimi kurtaramam.

   Helak sözü şiirsel ölümü bildirir, ardından kurtuluş imkânı açıkça reddedilir. Girdaptaki gemi imgesi kişinin kendi gücüyle çıkamayacağı bir duruma bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dirîga düşeli serim bu hâle

   Hâlim arzeyleyip bir ehl-i hâle

   1Yazık, başım bu hâle düştüğünden beri

   2Hâlimi bir hâl ehline arz edip...

   “Ehl-i hâl” yaşanan manevi durumu anlayabilecek kişidir; fakat arz etme eylemi burada olumlu bir istek cümlesi olarak bitmez. Söz dizimi sonraki birimde cana yüklenen dert ve “yalvaramam” olumsuzluğuna bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Cânıma derd ü gam oldu havâle

   Bana rahmet deyu yalvarebilmem

   1Canıma dert ve gam yüklendi;

   2bana merhamet edin diye yalvaramıyorum.

   Dert canın üzerine havale edilen borç veya görev gibi taşınır. Yardım isteyememek, fiziksel çaresizliğe dilsel bir engel ekler; konuşan acısını ifade etse de doğrudan rahmet talep edemez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Mahlâsım Adlî’dir Ömer’dir adım

   Hâlim inşâ edip sunmak murâdım

   1Mahlasım Adlî, adım Ömer’dir;

   2hâlimi yazıp sunmak istiyorum.

   Şair iki kimlik yüzünü birlikte açıklar: edebî mahlas ve kişisel ad. Hâli “inşa etmek”, acıyı düzenli bir metne çevirerek hükümdara sunma tasarısını gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Dillerde söylenir nazım-ı icâdım

    Ne yüzden arzedem hünkâre bilmem

    1Yazdığım özgün nazım dillerde söylenir;

    2onu hükümdara nasıl sunacağımı bilmem.

    Şiirin halk arasında dolaşması şairin söz gücünü kanıtlar, fakat saraya ulaşma yolunu çözmez. Kamusal şöhret ile resmî sunuş arasındaki mesafe son bilinmezliktir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle