Sâhib-kemâl ü irfân ya'ni cenâb-ı Sabrî

Sabrî adlı bir beyin oğlunun doğumu için yazılmış musammat tarih manzumesi. Yedi beyit babayı över ve dua eder; son beyitteki tarih mısraı ebced değeriyle yılı verirken çocuğun adını da ilk kez söyler. Kaynak manzumenin altına “Sene 1283” notunu düşmüştür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sâhib-kemâl ü irfân ya'ni cenâb-ı Sabrî

   Zâtı senâya şâyân etvârı medhe elyak

   1Kemâl ve irfan sahibi, yani Sabrî Efendi —

   2zâtı övülmeye değer, tavırları methe en uygundur.

   Manzume övgüyle açılıyor ve övülenin adı hemen ilk dizede veriliyor. İki mısra işi bölüşüyor: biri zâtı, öteki etvârı yani tavırları övüyor. Kalıp musammat — her ilk mısraın ortasında da bir kafiye var, ikinci mısralar ise baştan sona “-ak” ile bağlanıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir mîr-i pür-hünerdir hûş-zât ü pâk-eserdir

   Ahlâkı mu'teberdir yoktur nazîri mutlak

   1Hüner dolu bir beydir; akıllı yaratılışlı, eseri temizdir;

   2ahlâkı itibarlıdır, mutlak olarak benzeri yoktur.

   Övgü sıfat sıralamasıyla ilerliyor: hünerli, akıllı, eseri temiz. “Nazîri mutlak” yoktur demek benzersizlik iddiasını sınırsızlaştırıyor. İlk mısraın ortasındaki iç kafiye, tarih manzumelerinin şarkıya yakın ses düzenini bu beyitte en açık gösteriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Rind-i hakîm-meşreb dindâr u pâk-mezheb

   Mişvârı hâsılı hep kânûn-ı akla evfak

   1Filozof mizaçlı bir rinddir; dindar ve mezhebi temizdir;

   2kısacası bütün gidişi akıl kanununa en uygundur.

   Beyit rindliği dindarlıkla yan yana koyuyor ve ikisini akıl kanununda birleştiriyor: Tanzimat kuşağının en sevdiği uzlaşma. “Hakîm-meşreb” filozof mizaçlı, “evfak” en uygun demek. Kaynakta bu beytin ilk mısraı kalıba göre iki hece eksik dizilmiş, tamamlanmadan bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Efkârı mu'tedildir mecbûr-ı ehl-i dildir

   İndinde iş degildir cühhâli sevmek ancak

   1Fikirleri ölçülüdür, gönül ehline bağlıdır;

   2cahilleri sevmek onun katında iş sayılmaz.

   Ölçülülük övgüsü burada bir tercihe bağlanıyor: ehl-i dile mecburiyet, cühhâle mesafe. İkinci mısra hükmü olumsuzlayarak veriyor — cahilleri sevmek onun indinde bir iş değil. Övgü böylece niteliklerin değil, seçmelerin listesi hâline geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir necl-i pâki ihsân etti o zâta Yezdân

   Lütfıyla ide heran teksîrine muvaffak

   1Allah o kişiye temiz bir evlât ihsan etti;

   2lütfuyla her an onun çoğalmasını da başarılı kılsın.

   Manzumenin konusu ancak beşinci beyitte açılıyor: bir çocuk doğmuştur. “Necl-i pâk” temiz soy demek ve çocuk bir ihsan olarak anılıyor. İkinci mısra dileği çoğaltmaya bağlıyor — “teksîr”, yani nesli artırmak; dua tek çocukla yetinmeye razı olmuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kıymette tâc-ı keydir insân onunla hayydır

   Dünyâda başka şeydir evlâda mâlik olmak

   1Kıymette bir hükümdar tacıdır, insan onunla diridir;

   2dünyada evlât sahibi olmak başka bir şeydir.

   Beyit evlâdı bir taç, hatta hayatın şartı sayıyor: insan onunla diridir. “Tâc-ı key” eski İran hükümdarlarının tacı demek, yani saltanat işareti. İkinci mısra bunu dünyadaki her başka mülkten ayırarak babalığı sıradan bir sahiplikten çıkarıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Kılsın hemân mu'ammer bâ-izz ü şân-ı evfer

   Bu tıfl ile berâber ol mîre aklı Hak

   1Hak, bol izzet ve şânla hemen uzun ömürlü kılsın;

   2bu çocukla beraber o beyi de öyle kılsın.

   Dua doruğa çıkıyor: uzun ömür, artan izzet ve şân; dilek çocukla babayı bir arada tutmayı istiyor. Kaynakta ikinci mısra kalıba göre bir hece eksik ve “ol mîre aklı Hak” dizgisi bozuk görünüyor; kelime tamamlanmadığı için okunuşu kesin değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Nâ-çâr eyler Ekrem tâ'rîhime cihân reşk

   Verdi Hüseyn-i sıdkı bezm-i şühûda revnak

   1Ekrem, âlemi ister istemez tarihime gıpta ettirir:

   2“Hüseyn-i sıdkı, şühûd meclisine parlaklık verdi.”

   Son beyit tarih düşürme sanatını ilan ediyor: âlem bu tarihe çaresiz gıptayla bakacaktır. Tarih mısraı ikinci dizedir ve çocuğun adını ancak orada söylüyor — Hüseyn. Kaynak manzumenin altına “Sene 1283” notunu düşerek mısraın ebced değerini gösteriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle