Sanemâ gün yüzün âyine-i cândır bilirim

“Bilirim” redifi yedi beyit boyunca tekrarlanır ve her tekrarda anlamı değişir: önce hayranlık, sonra çaresizlik, sonunda sitem. Bilmek burada bir üstünlük değil, bir yenilgi biçimi.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sanemâ gün yüzün âyine-i cândır bilirim

   Dü cihân nakşı kamu anda ‘ayândır bilirim

   1Ey put gibi güzel, güneş yüzün canın aynasıdır, bilirim;

   2iki dünyanın bütün nakşı onda görünür, bilirim.

   Redif ilk kez hayranlık bildiriyor. Yüz bir ayna, aynada görünen şey ise bütün varlık. Tasavvufî bakışta güzellik, hakikatin yansıdığı yüzeydir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Kandı nakkâş kim ol dâ’ire-i hüsnünden

   Nokta tasvîr ide üstâd-ı cihândır bilirim

   1O güzellik dairesinden bir nokta çizebilecek nakkaş nerede?

   2Bunu yapan cihanın ustasıdır, bilirim.

   Bir soruyla kurulan övgü: kimse çizemez. Daire ve nokta, hat sanatının en temel iki öğesi; güzelliği çizmek onların en yalınıyla bile mümkün değil.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gamzen eydir ki gönül şehrini virân ederim

   Şehriyârın elinde hükmü revândır bilirim

   1Yan bakışın “gönül şehrini yıkarım” diyor;

   2hükümdarın elinde hükmü geçerlidir, bilirim.

   Gamze bir tehdit savuruyor ve şair itiraz etmiyor. “Bilirim” burada boyun eğme anlamına geliyor: yıkımın meşruluğu tartışılmıyor, sadece kabul ediliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gözünün kaşının anlayamazam hîlelerin

   İlle bu fitne vü ol âfet-i cândır bilirim

   1Gözünün kaşının hilelerini anlayamam;

   2ama biri fitne, öteki can âfeti, bunu bilirim.

   Redifin anlamı burada tersine dönüyor: “anlayamam” ile “bilirim” aynı beyitte. Yöntemi bilmiyor, sonucu biliyor — âşığın bilgisi tam da budur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ni’met-i kahr ile kim kulların anar idin

   Bizi yâd eylemedin hayli zamândır bilirim

   1Kahır nimetiyle kullarını anardın;

   2bizi anmayalı hayli zaman oldu, bilirim.

   Sitemin en açık beyti. “Ni'met-i kahr” — kahır nimeti — bir çelişki gibi görünse de âşık için eziyet bile ilgidir. Şikâyet eziyetten değil, ilgisizlikten.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Ey riyâlı ‘ameli asılsı bilen sûfî

   Gider ol fikri ki îmâna ziyândır bilirim

   1Ey riyalı işi değerli sanan sofu,

   2bırak o düşünceyi; imana zarardır, bilirim.

   Muhatap sevgiliden sofuya döner. Konuşan, ayıplanmaktan korkmadan sevgiliyi sevdiğini söyler ve bu şiirin sınırları içinde aşk savunmasını riya eleştirisiyle birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çemen ü yâr u mey ü sâz gerek Şeyhî’ye bes

   Kalanı gussa vü gam ‘îş hemândır bilirim

   1Şeyhî'ye çimen, yâr, şarap ve saz yeter;

   2gerisi keder ve gam; yaşamak işte budur, bilirim.

   Mahlas beyti listeyi kısaltıyor: dört şey yeter. Son “bilirim” artık ne hayranlık ne teslimiyet — bir hayat kararı. Gazel, bilmeyi bir seçime dönüştürerek kapanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle