Zâhidi gör ki gezer ‘aşk ile meyhâneleri

Zâhidin meyhaneye düşmesiyle açılan yedi beyit. Aşkın kimseyi ayırmadığı fikrinden başlayıp satrançtan adalete, oradan şiirin kendisine uzanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Zâhidi gör ki gezer ‘aşk ile meyhâneleri

   Göreli sendeki ol nergis-i mestâneleri

   1Zâhide bak, aşkla meyhaneleri geziyor;

   2sendeki o sarhoş nergis gözleri gördüğünden beri.

   Gazel bir tersine dönüşle açılıyor: meyhaneyi kınayan adam şimdi oradadır. Sebep de belli — bir bakış. Aşkın kimsenin duruşuna saygı göstermediği fikri, gazelin tamamının zeminidir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yüzü gül şem’ine karşı yakılıp yanmak için

   Kığırıp cem’ iderem her gece pervâneleri

   1Gül yüzünün mumuna karşı yanmak için

   2her gece pervaneleri çağırıp topluyorum.

   Klasik mum-pervane sahnesine bir ekleme yapılıyor: şair yalnız yanmıyor, başkalarını da çağırıyor. Âşık burada bir kurban değil, bir davetçi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ol perî şânınadır zülfü perîşânına gör

   Dağıtır müşk ile anber urıcak şâneleri

   1O peri, şanına yakışır biçimde saçını dağıtmış;

   2tarak değince misk ile amberi savuruyor.

   “Perî” ile “perîşân” arasındaki ses benzerliği beytin eksenini kuruyor: dağınıklık bir kusur değil, o güzelliğe yakışan hâl. Koku, dağılmanın kendisinden çıkıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   İtinin ayağına yüz süre baydak gibi şâh

   Anda kim mât ede bir lu’b ile ferzâneleri

   1Şah, piyon gibi köpeğinin ayağına yüz sürsün;

   2yeter ki tek hamlede vezirleri mat etsin.

   Satranç istiaresi: şah, piyon, vezir. Sevgilinin köpeği önünde şahın piyona dönüşmesi, aşk karşısında rütbenin geçersizliğini anlatıyor. Oyun mecazı, hiyerarşinin geçici olduğunu söylemenin en zarif yolu.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şâh olur mülk-i cihâna bulur ol genc-i nihân

   Her ki ma’mûr ide ’adl ile bu vîrâneleri

   1Kim bu virâneleri adaletle bayındır ederse

   2cihan mülküne şah olur, o gizli hazineyi bulur.

   Gazelin ortasında beklenmedik bir siyasî beyit. Gizli hazineyi bulmanın yolu define aramak değil, adalet. Şeyhî'nin Harnâme'deki toplumsal duyarlılığı burada da görünüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Vargıl ey zâhid-i hod-bîn bana efsûn okuma

   Ben de çok okumuşam halka bu efsâneleri

   1Yürü git ey kendini beğenmiş zâhid, bana büyü okuma;

   2ben de bu masalları halka çok okudum.

   İlk beyitteki zâhid geri dönüyor ama artık gülünç durumda. “Ben de çok okumuşam” itirafı, şairin de bir zamanlar aynı dili kullandığını söylüyor — eleştiri böylece kendini de içine alıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Leb ü dendânını Şeyhî dil ile vasf edicek

   Nice hoş nazm eder ol la’l ile dürdâneleri

   1Şeyhî, dudağını ve dişini gönül diliyle anlatınca

   2o yakut ile incileri ne hoş dizer.

   Mahlas beyti bir söz oyunu üzerine kurulu: “nazm etmek” hem şiir yazmak hem inci dizmek demek. Dudak yakut, dişler inci; şair de kuyumcu. Gazel, kendi yapılışını anlatarak bitiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle