Târîh-i Mansıb-ı İzmir

Ali-zâde Efendi'nin İzmir'deki dinî-hukukî göreve atanmasını anlatan yedi beyitlik tarih, padişahın yetkiyi ehline vermesini, ilim ve tedbir övgüsünü, kalemin müjdeci hareketini ve Râsim'in tarihini bir araya getirir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şehen-şâh-ı cihân bir ehl-i fazlı sad-şükür Hakka

   İdüp hâkim yine oldı muvaffak hüsn-i tedbîre

   1Dünya hükümdarı, Allah'a yüzlerce şükür, erdemli bir kişiyi

   2yönetici yaparak güzel bir tedbiri gerçekleştirmeyi başardı.

   Açılış atamayı bir kişinin talihi olarak değil, hükümdarın isabetli kararı olarak sunuyor; övülen şey seçilen kişi değil “hüsn-i tedbîr”, yani seçme biçimi. “Sad-şükür” ünlemi cümlenin ortasına giriveriyor ve haberi anlatılan bir olaydan minnetle karşılanan bir sonuca çeviriyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bu emri ehline tefvîz idüp bâ-yümn-i Rabbânî

   Murâd itdi yine çeşm-i ülü'l-ahzânı tenvîre

   1Bu işi ilahî uğurla ehline verip

   2kederli insanların gözünü yeniden aydınlatmayı istedi.

   İkinci beyit yönetim ilkesini tek terkipte topluyor: işi ehline “tefvîz” etmek. Sonuç ise soyut bir düzen tarifi değil, bedensel bir görüntü — kederlilerin gözünün aydınlanması. Adaletin ölçüsü burada kanun metni değil, yönetilenin yüzünde görülen değişiklik oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   İdüp ya‘ni Ziyâü'd-dîn ‘Ali-zâde Efendiyi

   Umûr-ı şer‘i icrâ itmege tevkîl İzmire

   1Yani Ziyâeddin Ali-zâde Efendi'yi

   2dinî-hukukî işleri yürütmek üzere İzmir'e görevlendirdi.

   Üçüncü beyit “ya‘ni” diyerek üsluptan kayda geçiyor: kişi adlandırılıyor, görev tanımlanıyor, yer belirtiliyor. Övgü dilinin içine giren bu belgesel cümle manzumeyi methiyeden uzaklaştırıp atama kaydına yaklaştırıyor; tarih manzumesinin gövdesini taşıyan da bu kesinlik.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   O kân u bahr-i fazl u ‘ilm ü ‘irfânıñ mehâsinde

   Zebân evsâfını takrîre kâsır hâme tahrîre

   1O erdem, ilim ve irfan madeni ile denizinin güzelliklerini

   2dil anlatmakta, kalem yazmakta yetersiz kalır.

   Dördüncü beyit övgüyü iki kaba döküyor: maden ve deniz, biri kazılarak öteki dalınarak tükenmeyen. Hemen ardından aczin itirafı geliyor; dil anlatmakta, kalem yazmakta yetersiz kalıyor. Övgünün en yüksek basamağı böylece bir susma ilanına dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   İdüp âfâtdan Mevlâ vücûdın hıfz u hem-vâre

   Murâd u hüsn-i tedbîri muvaffak ola takdîre

   1Allah onun varlığını her zaman belalardan korusun;

   2isteği ve güzel tedbiri kadere uygun başarı bulsun.

   Beşinci beyit övgüyü duaya çeviriyor ve istenen ilk şey bedenin belalardan korunması oluyor. İkinci dize açılıştaki “hüsn-i tedbîr” sözünü geri getiriyor, ama artık hükümdarın değil atanan kişinin tedbiri; aynı ölçü şimdi göreve gelenden bekleniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bu dem kalkup iki ayağı üzre kilk-i çâpuk-hîz

   Efendiñ mansıb oldı diyü âgâz itdi tebşîre

   1O anda hızlı kalem iki ayağı üzerine kalkıp

   2'Efendi göreve geldi' diye müjdelemeye başladı.

   Altıncı beyit manzumenin tek hareketli sahnesi: kalem iki ayağı üstüne doğruluyor ve müjdeyi kendisi veriyor. Yazı aracının canlanması hem yazma anını hem haberin yayılışını aynı görüntüde topluyor; müjdeyi duyuran bir ağız değil, mürekkebin ucu oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Dü-bâlâ oldı şevk emriyle Râsim çünki yaz târîh

   Sa‘âdetle ‘Ali-zâde Efendi oldı İzmire

   1Ey Râsim, emrin coşkusuyla tarihi yazınca sevinç iki kat oldu;

   2Ali-zâde Efendi saadetle İzmir'e geldi.

   Makta şaire dönüp buyruk veriyor: tarihi yaz. Sevincin “dü-bâlâ”, yani iki kat oluşu, hem atamanın hem onun kayda geçirilişinin ayrı birer sevinç sayıldığını gösteriyor. Son dize ise kısa ve kuru bir olay cümlesi; aynı zamanda manzumenin yıl taşıyan mısraı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle