Seher vakti çaldım yarin kapısını

Seher vakti kapalı bir kapıyla başlayan, dedim-dedi biçiminde ilerleyen bir koşma. "Sürmeli" redifi sürgü, sürme, mihenge sürmek, sürgün etmek ve at sürmek anlamları arasında dönüyor; sonunda âşık kapıyı bırakıp yola çıkıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Seher vakti çaldım yarin kapısını

   Baktım yarin kapıları sürmeli

   Hoş bulmadım otağının yapısını

   Çıkageldi bir gözleri sürmeli

   1Seher vakti sevgilinin kapısını çaldım

   2Baktım ki sevgilinin kapıları sürgülü

   3Otağının yapısını beğenmedim

   4Karşıma gözleri sürmeli biri çıkageldi

   Redif "sürmeli" şiirin motoru ve daha ilk birimde iki ayrı anlamda görünüyor: kapının sürgülü olması ve gözün sürmeli olması. Aynı ses bir engeli ve bir güzelliği birlikte taşıyor, kapalı kapıyla açılan yüz üst üste biniyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Açtırdım kapıyı girdim içeri

   Aklımı başımdan aldı o peri

   Dedim sende buldum halis gevheri

   Dedi yok yok bir mihenge sürmeli

   1Kapıyı açtırıp içeri girdim

   2O peri aklımı başımdan aldı

   3Dedim: Hâlis cevheri sende buldum

   4Dedi: Yok yok, önce bir mihenk taşına sürmeli

   Karşılıklı konuşma başlıyor ve koşma bir deyişmeye dönüşüyor. Âşık "hâlis gevher" diyor, karşısındaki mihenk taşı istiyor: iddia ile ispat arasındaki fark. "Sürmeli" bu kez mihenge sürmek, yani ayarını denemek anlamına kayıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dedim hiç yapı yok senin yapında

   Oynanılmaz urganınla ipinde

   Dedim dahi çok mu duram kapında

   Dedi yok yok seni burdan sürmeli

   1Dedim: Senin yapında hiç sağlam yapı yok

   2Urganınla ipinde oyun oynanmaz

   3Dedim: Daha çok mu bekleyeyim kapında

   4Dedi: Yok yok, seni buradan sürüp atmalı

   İtiraz mimariye çevriliyor: "yapında yapı yok" derken hem otağın hem sevgilinin sağlamlığı sorgulanıyor. Cevap redifi bir kez daha döndürüyor — "sürmeli" artık ne sürgü ne mihenk, sürgün: âşığın kapıdan uzaklaştırılması isteniyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dedim ki ne kadar yüzümden bezdin

   Etim kebap ettin derimi yüzdün

   Aşık katletmeye silah mı dizdin

   Martini mavzeri bir dem sürmeli

   1Dedim: Yüzümden ne kadar da bezdin

   2Etimi kebap ettin, derimi yüzdün

   3Âşık öldürmek için silah mı dizdin

   4Martini'yi, mavzeri bir an olsun kullanmalı

   Martini-Henry ve Mauser adları, klasik ok-kirpik mazmununun yerine ateşli silah koyuyor. Âşığı öldürme sözü tarihsel şiir mübalağası olarak, gerçek şiddeti onaylamadan okunmalıdır; “silah dizmek” de kirpiklerin saf hâlindeki görüntüsünü sürdürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şu kevn ü mekanı tutmuş ışığın

   Nöbetin bekleyin alır keşiğin

   Beklemeli bir sultanın eşiğin

   Günde yüz bin kere yüzler sürmeli

   1Senin ışığın şu varlık âlemini tutmuş

   2Nöbetini bekleyen, sırasını alır

   3İnsan bir sultanın eşiğini beklemeli

   4Günde yüz bin kere o eşiğe yüz sürmeli

   Ton sitemden teslimiyete dönüyor. "Işık" hem aydınlık hem de Kalenderî-Bektaşî dervişlerine verilen ad; "keşik" nöbet demek. Üç dize nöbet, sıra ve eşik üzerinden beklemeyi bir usule çeviriyor: kapının açılması değil, beklemenin kendisi iş sayılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Agahi karışır kanlı yaş ile

   Dost bulunmaz hayal ile düş ile

   Yetilmez menzile bu gidiş ile

   Hemen aşk atına binip sürmeli

   1Agahi kanlı gözyaşına karışır

   2Dost hayalle düşle bulunmaz

   3Bu gidişle menzile ulaşılmaz

   4Hiç oyalanmadan aşk atına binip yol almalı

   Mahlas dörtlüğü kapıdan yola çıkıyor. Hayal ve düş yetersiz sayılıyor, yürüyüşün kendisi kusurlu bulunuyor; çare beklemek değil binmek. Böylece "sürmeli" son kez anlam değiştiriyor ve şiirin başındaki sürgülü kapı, at sürerek aşılacak bir mesafeye dönüşüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle