Âgâhî

Âgâhî kimdir?

Âgâhî, 19. yüzyılın ikinci yarısında Sivas'ın Şarkışla ilçesinde yaşamış bir halk şairidir. Asıl adı Veliyüddin'dir, çevresinde daha çok Veli olarak bilinir.

Şiirleri Alevî-Bektaşî muhitinde söylenmiş ve oradan derlenmiştir. Kimi metinlerinde Hacı Bektaş Veli'ye ve Balım Sultan'a doğrudan seslenir, kimilerinde sofuların gösterişini taşlar; sevgili şiirleri de aynı defterde durur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm yılları kesin değildir. Türkçe Vikikaynak'taki kişi kaydı 1860–1921 tarihlerini verir; aynı kaydın dayandığı derleme, bazı kaynakların doğumu 1875, ölümü 1916 gösterdiğini de belirtir. Bu arşiv iki tarihi de olduğu gibi aktarır, birini ötekine tercih etmez.

Şarkışla'nın Kılıçlı köyünde doğdu; ailesi Arapkir'den Şarkışla'ya göçmüştü. Âşıklık geleneğini ve şiiri, asıl adı Mahmut Derviş olan Zileli Vacit'ten öğrendi. Bu ustalık bağı şiirin içinde de görünür: "Dost eline giden sail dur eğlen" koşmasının son dörtlüğünde ustasına "Vacida" diye seslenir.

Kimi kaynaklara göre okur yazar değildi ve kendini Alevî dergâhlarında yetiştirdi. Şiirlerinde uzun bir süre "Veli" mahlasını kullandı; "Âgâhî" mahlasını ne zaman ve kimden aldığına ilişkin kesin bir bilgi yoktur. Dönemin Beyrut valisi aracılığıyla Sivas valisi Reşit Akif Paşa tarafından bir süre Şarkışla tahsildarlığına getirildi ve bu görev boyunca İstanbul'dan Rodos'a, Adana'dan Halep'e kadar geniş bir alanı dolaştı.

1911'de Pınarbaşı tahsildarlığına geçti, bir süre sonra görevden ayrılıp köyüne döndü ve son beş yılını orada geçirdi. Yakalandığı kolera hastalığından öldü; kimi araştırmacılara göre mezarı Şarkışla'dadır. Adının etrafındaki belirsizlik kaydın bir parçasıdır: Şarkışla ve Rumeli yörelerinde Âgâhî mahlaslı başka âşıkların yaşadığı varsayılır, ama bu konuda kesin bilgi bulunmamaktadır.

Şiir anlayışı ve dili

Şiirlerinin tamamı hece ölçüsüyle ve on birli kalıpla söylenmiştir, birimi dörtlüktür. Koşma ile nefesi aynı elden kullanır: "Seher vakti çaldım yarin kapısını" gibi bir sevgili şiiriyle "Hakkın emri ile cihana geldim" gibi bir ikrar nefesi aynı ölçüde, aynı kurgu mantığıyla kurulur.

En belirgin yöntemi redifi bir anlam makinesi gibi çalıştırmaktır. "Sürmeli" redifi tek şiirde sürgü, göze çekilen sürme, mihenge sürmek, sürgün etmek ve at sürmek anlamları arasında dolaşır; "dağıtır" redifi dağ, dağlamak ve damga vurmak arasında döner, üçüncü dörtlükte tek harf değişip "dağıdır" olur.

Taşlamalarında tartışmayı ses üzerinden yürütür. Sofuyu doğrudan suçlamak yerine onun "Hak Hak" deyişini leyleğin "laklak"ıyla yan yana koyar ve hükmü okurun kulağına bırakır. Kendisine yöneltilen "Kızılbaş şair" suçlamasına da aynı ekonomiyle, itiraz etmeden ölçüyü değiştirerek cevap verir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Müstakil divan ya da basılı kitap yokŞiirleri Bekir Karadeniz'in "1900'den 2000'e Halk Şiiri" derlemesinden aktarılarak Türkçe Vikikaynak'a girmiştir; bu arşivdeki yedi metnin altısı o kayda dayanır.
• Emlek Ağzı Uzun Havalar (yüksek lisans tezi, 2015)"Sofu Sen Kendini Arif Sanırsın" nefesinin Vikikaynak'taki metni Özkan Moran'ın Haliç Üniversitesi'nde yaptığı bu çalışmaya (s. 32) dayandırılmıştır.

Edebiyat tarihindeki yeri

Şiirlerinin Anadolu'nun çeşitli yerlerinde söylendiği kaydedilmiştir. "Seher vakti çaldım yarin kapısını" bir Kırşehir türküsü olarak ayrıca derlenmiş ve Vikikaynak'a bu kez anonim künyesiyle, bağlantı dörtlükleri eklenmiş hâliyle girmiştir; türkü metninin son dörtlüğünde mahlas yine Âgâhî'dir. Kaydın kendi durumu da not edilmelidir: Vikikaynak'taki kişi sayfasında, bu yedi koşma ve nefesin yanında aruzla ve arkaik imlâyla yazılmış bir "Şütür Kasidesi" de listelenir. Dili ve biçimi klasik divan şiirine ait olduğu için o metnin Şarkışlalı Âgâhî'ye ait olamayacağı açıktır; bu arşive alınmamıştır. Şairin sonraki geleneğe etkisi konusunda değerlendirme yapacak bir kaynak bulunamadı.