Şer‘-i ‘irfânda gerek insâna isbât-ı haseb

Soy iddiasını irfan alanında kişisel değerle sınayan gazel; ayın ödünç güzelliğini, meclisten ayrılan şarabı ve sevgilinin yüzündeki benle kirpiği karşılaştırdıktan sonra şiir meydanındaki ehliyetsiz kalemleri ateş taşıyan hamallara benzetir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şer‘-i ‘irfânda gerek insâna isbât-ı haseb

   Yohsa dinlenmez efendi bunda da‘vâ-yı neseb

   1İrfan düzeninde insanın kendi değerini kanıtlaması gerekir;

   2yoksa burada soy iddiası dinlenmez, efendi.

   İrfan yolunda insanın kendi değerini ve erdemini kanıtlaması gerekir; yalnız soy iddiası burada dinlenmez. ‘Haseb’ ile ‘neseb’ arasındaki ses yakınlığı ahlaki ölçüyü keskinleştirir. Miras alınan adın karşısına kişinin bilgisi, davranışı ve emeğiyle kazandığı liyakat çıkarılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Rûy-ı yâra bedr taklîd etmesün noksânı var

   Bir değil hüsn-i Hudâ-dâd ile hüsn-i mükteseb

   1Dolunay sevgilinin yüzünü taklit etmesin; onun bir eksiği vardır:

   2Allah vergisi güzellikle sonradan edinilmiş güzellik aynı değildir.

   Dolunay sevgilinin yüzünü taklit etmemelidir; çünkü ödünç ve eksik güzellik, Allah vergisi güzellikle bir değildir. Ayın noksanı hem evrelerle küçülmesi hem ışığını başkasından almasıdır. Sevgilinin yüzü ise kendi kaynağı varmış gibi tam ve doğal güzellik ölçüsü yapılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ayrılup pîr-i mugândan bezm-i ağyâra varup

   Şîşe-bâz olmuş işitdüm dün gece bintü’l-‘ineb

   1Meyhane pirinden ayrılıp yabancıların meclisine giden

   2üzümün kızının dün gece cambazlık ettiğini duydum.

   Meyhane pirinden ayrılıp yabancıların meclisine giden üzümün kızı, şişe cambazına dönüşür. Şarap kişileştirilir; doğru rehberden ve ait olduğu bezmden uzaklaşınca kaplar arasında gösteri yapan gezgine benzer. ‘Şîşe-bâz’ meclis değişikliğini hem oyun hem değer kaybı olarak gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Pehlû-yı müjgânda gör hâl-i siyâhun cünbişin

   Nîze oynar gûyiyâ bir nice evlâd-ı ‘Arab

   1Kirpiklerin yanında siyah beninin kımıldayışını gör;

   2sanki birkaç Arap genci mızrak oynatıyor.

   Kirpiklerin yanındaki siyah benin hareketi, mızrak oynatan birkaç Arap gencine benzetilir. Kirpik mızrak, küçük ben de hareketli savaşçı olur. Tarihsel etnik ad güncel Arap toplulukları hakkında yargı kurmaz; çeviklik ve mızrak gösterisini taşıyan dönemsel bir sahne unsurudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Yâre varsam ‘arz-ı kâlâ-yı temennâ eylesem

   Ârzû-yı vuslat etsem âh olmaz mı ‘aceb

   1Sevgiliye gidip dilek malımı önüne sersem,

   2kavuşmayı dilesem, ah, acaba olmaz mı?

   Şair sevgiliye gidip dilek malını önüne sermeyi ve kavuşma isteğini sunmayı düşünür; ardından ‘âh, olmaz mı acaba’ diye sorar. Arzu kumaş veya ticaret malı gibi sergilenir. Soru hem kabul ihtimalini açık tutar hem iç çekişle isteğin ne kadar kırılgan olduğunu duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nice âteş saçmasın Nevres ki meydân aldılar

   Esb-i çûbîn-i kalemle nice hammâl-ı hatab

   1Nevres nasıl ateş saçmasın; çünkü meydana

   2kalemin tahta atıyla nice odun hamalı çıktı.

   Nevres’in ateş saçması şaşırtıcı değildir; şiir meydanına kalemin tahta atıyla nice odun hamalı çıkmıştır. Kalem oyuncak ata, ehliyetsiz şairler yakıt taşıyan kaba işçilere dönüşür. Şairin sözü bu odunların karşısında ateş olarak sunulur; makta liyakat temasını edebî hicivle kapatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle