Seyr-i bağederken başa çıkardın

Şair bahçede görünmesiyle velvele koparan sevgilinin nemli ve taze sümbül saçını över; sabah yeli, kaş ve sitem okları çevresinde akıl kaybını anlatır. Kapalı ‘başa çıkardın’ ve bazı fail bağları kesinleştirilmeden kabul dileğiyle kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Seyr-i bağederken başa çıkardın

   Verdin gülistâna velvele verdin

   1Bahçeyi gezerken ‘başa çıkardın’;

   2gül bahçesine bir uğultu, bir heyecan verdin.

   Sevgilinin bahçedeki görünüşü gülistana velvele verir. ‘Başa çıkardın’ tarihî kuruluşunun yükselme, öne geçme veya başka bir deyim değeri taşıdığı ikinci tanıkla doğrulanmamıştır; modern satır ‘baş köşe’ gibi görünmeyen bir mekân eklemez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şebnemin nesidir bu ter sünbülün

   Güller taaccüpte ne ter sünbülün

   1Bu ıslak sümbülün üzerindeki çiy nedir?

   2Güller hayrette: Bu nasıl taze bir sümbüldür?

   Saç sümbüle, üzerindeki nem de şebneme benzetilir; şair bu tazeliğin kaynağını soru halinde bırakır. Güllerin bile şaşırması, bahçenin yerleşik güzellik ölçüsünün sevgilinin saçında görülen sümbül karşısında yetersiz kaldığını anlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kılmazsın bendene Tahir merhaba

   Her kand yse bulur getirir sabâ

   1Kuluna ‘Tahir/tâhir, merhaba’ demezsin;

   2sabah yeli, her nerede ise bulur getirir.

   ‘Tahir’ yüzeyi özel ad veya ‘temiz’ sıfatı olarak okunabilir; baskı bunu çözecek ek tanık vermez. İkinci dizede sabah yelinin bulup getirdiği şey de açık değildir. Modern aktarım iki belirsizliği korur ve bir kişiyi uydurma zamirle nesne yapmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sağ esen ol yaşa ey kaddi tûbâ

   Dimâğ-ı hâtırda tüter sünbülün

   1Sağ esen kal, yaşa ey Tuba boylu;

   2sümbülün zihnimin içinde tüter.

   Tuba ağacına benzetilen uzun boy için sağlık duası edilir. Sümbülün zihinde tütmesi koku ile düşünceyi birleştirir; ortada gerçek bir duman değil, saçın kokusunun ve görüntüsünün hafızada kalıcı biçimde dolaşması vardır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Kaşların yayını durup kurdukça

   Sitem oklarını cana urdukça

   1Kaşlarının yayını kurdukça

   2sitem oklarını cana vurdukça,

   Kaş yay, sevgilinin eziyeti de ok biçimini alır; iki hareket henüz sonuç cümlesine ulaşmadan tekrarlı ‘-dıkça’ yapısıyla sıralanır. Bu süreklilik, yaralanmanın tek bir bakış değil, her karşılaşmada yinelenen bir etki olduğunu gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Esip bâd-ı sabâ dolaştırdıkça

   Dağıdır aklımı yiter sünbülün

   1Sabah yeli esip onu dolaştırdıkça,

   2‘Dağıdır aklımı yiter sünbülün.’

   İlk dizede sabah yelinin sümbül saçı dolaştırması açıktır. İkinci dizede ‘dağıdır’, ‘yiter’ ve ‘sünbülün’ arasındaki özne-yüklem bağı kapalıdır; bunu iki ayrı kesin yargıya bölmek yerine basılı yüzey korunur, akıl kaybı yalnız olasılık olarak belirtilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ne sâat geçirdi leyl ü nehârın

   Ne dosta bağıban verdi tîmarın

   1Gece gündüz hangi saatleri geçirdi?

   2‘Ne dosta bağıban verdi tîmarın.’

   Sümbülün vakitleri ve bakımı soru zincirinde ele alınır. İkinci dizede dost, bahçıvan ve tımar arasındaki fail-nesne ilişkisi kesinleşmez; günümüz Türkçesi bahçıvanın sümbülü belirli bir dosta verip baktığı biçiminde yeni bir olay kurmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Ne âb-ı sâfîden aldı bahârın

   Acep ne bağçede biter sünbülün

   1Baharını hangi duru sudan aldı?

   2Acaba sümbülün hangi bahçede yetişir?

   Duru su, sümbülün tazeliğini besleyen kaynak olarak düşünülür; ardından hangi bahçede yetiştiği sorulur. Bahar kelimesi burada hem mevsim canlılığını hem de güzelliğin aldığı gücü taşır, fakat belirli bir yer veya su adı ileri sürülmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey hüsnü bînazîr serv-i sehîkat

   Gülün de hoş amma bülbülün de kat

   1Ey güzelliği benzersiz ‘serv-i sehîkat’;

   2gülün de güzel, ama bülbülünü de kat.

   Sevgili servi imgesiyle yüceltilir; ‘serv-i sehîkat’ tamlamasının ikinci öğesi baskı yüzeyinde açık olsa da kesin sözlük karşılığı doğrulanmamıştır. Bu nedenle ‘uzun ve cömert’ gibi iki ayrı nitelik üretilmez, tarihî tamlama aparatta tutulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Bir ednâ kulunum etme beni ret

    Ömer üftâdene yeter sünbülün

    1Ben değersiz bir kulunum, beni reddetme;

    2sümbülün, düşkün Ömer’e yeter.

    İlk dize konuşanın kulluk konumunu ve reddedilmeme dileğini verir. ‘Ömer üftâdene’ yönelme ilişkisidir: sümbül düşkün Ömer’e yeter. Modern satır bunu Ömer’e yöneltilmiş ‘ey düşkün Ömer’ hitabına çevirmeden sevgili-saç-âşık bağını korur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle