Seyran edip bu Âlemi gezerken

Şair yolda bir topluluğa rastlıyor ve altı dörtlük boyunca onları tarif ediyor: neye uydukları, neyi yıktıkları, neyi içtikleri. Nakarat sabit kalmıyor, dörtlükten dörtlüğe değişerek yalnız kafiyeyi taşıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Seyran edip bu Âlemi gezerken

   Uğradım gördüm bir bölük canları

   Cümlesinin erkânı bir yolu bir

   Muhammed, Aliye çıkar yolları

   1Seyrana çıkıp bu âlemi gezerken

   2bir bölük cana uğradım, gördüm.

   3Hepsinin erkânı bir, yolu bir;

   4yolları Muhammed'e, Ali'ye çıkar.

   Nefes bir tanıklık gibi açılıyor: şair gezerken rastlıyor, anlatan değil gören oluyor. "Bir bölük" askerî bir sayma birimidir; canlar için kullanılınca topluluğa saf düzeni fikri veriyor. Üçüncü dize "bir"i iki kez söyleyip birliği iddia etmeden gösteriyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Cümle bir mürşide demişler beli

   Tesbihleri Allah, Muhammed, Ali

   Meşrebi Hüseynî, ismi Alevî

   Muhammed, Aliye çıkar yolları

   1Hepsi bir mürşide "beli" demiş;

   2tesbihleri Allah, Muhammed, Ali.

   3Meşrepleri Hüseynî, adları Alevî;

   4yolları Muhammed'e, Ali'ye çıkar.

   "Beli" Farsçada evet demektir; mürşide verilen ikrarın sözüdür ve tek hecede bütün bağlılığı taşır. Ardından topluluk üç ölçütle tanımlanıyor: neyi zikrettiği, hangi meşrepten olduğu, hangi adla anıldığı. Tarif dışarıdan yapılmıyor, topluluğun kendi diliyle veriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Durakları irfan bağile bostan

   Silinmiş kalpleri gümandan, pastan

   Cümlenin muradı bir fidan dosttan

   Arı gibi sadalaşır ünleri

   1Durakları irfan bağıyla bostan;

   2kalpleri şüpheden, pastan silinmiş.

   3Hepsinin muradı dosttan bir fidan;

   4sesleri arı gibi birbirine karışır.

   Nakarat burada bozuluyor: dördüncü dize "yolları" yerine "ünleri" diyor, kafiye duruyor ama tekrar bitiyor. Dörtlük baştan sona bahçe — bağ, bostan, fidan, sonunda arı. Kalbin pastan silinmesi ise ayna mazmunu; cilalanmayan ayna göstermez olur, cilalanan gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sıratımız, anı, bunda geçmişler

   Varlık, benlik binasını yıkmışlar

   Al giymişler has donundan çıkmışlar

   Gece Kadir, gündüz bayram günleri

   1Sıratımızı, onu, burada geçmişler;

   2varlık ve benlik binasını yıkmışlar.

   3Al giymişler, öz donlarından çıkmışlar;

   4geceleri Kadir, gündüzleri bayram.

   Sırat köprüsü ahiretten alınıp bu dünyaya taşınıyor: "bunda", yani burada geçilmiş. Sonraki dize yapmayı değil yıkmayı marifet sayıyor; varlık ile benlik bir bina gibi düşünülüp yerle bir ediliyor. Kapanış takvimi kaldırıyor — kutsal gün istisna olmaktan çıkıp günün kendisi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bir nefeste bir imâma uymuşlar

   Birinin niyazın bine saymışlar

   Kaynayıp ta kaptan kaba konmuşlar

   Haber duymuş dost elinden canları

   1Bir nefeste bir imama uymuşlar;

   2birinin niyazını bin saymışlar.

   3Kaynayıp kaptan kaba konmuşlar;

   4canları dost elinden haber almış.

   İki sayı çarpışıyor: bir niyaz bin sayılıyor. Cemaatin aritmetiği tek kişiyi topluluğun tamamı kadar ağır kılıyor. Üçüncü dize mutfaktan geliyor; kaynayan şey kaptan kaba aktarılır. Can göçünü bir mutfak işiyle anlatan bu dize devriye inancına da kapı aralıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kul Himmetim gerçeklerin bu meydan

   Özün kurtarmışlar sıfat-ı şirkten

   Hep içmişler Kırklar içtiği demden

   Haber duymuş dost elinden canları

   1Kul Himmet'im, gerçeklerin meydanı budur;

   2özlerini şirk sıfatından kurtarmışlar.

   3Hepsi Kırklar'ın içtiği demden içmiş;

   4canları dost elinden haber almış.

   Kaynakta mahlas kesmesiz yazılmış, öyle bırakıldı. Kafiye bu dörtlükte aksıyor: "şirkten" ile "demden" tutuyor ama ilk dizedeki "meydan" dışarıda kalıyor. "Dem" üç yana çekilebilen bir kelime — içilen şey, çekilen nefes ve zamanın kendisi; üçü de Kırklar'ın kadehinde toplanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle