Sînesin Göstermez Açmaz Ol Deri Birden Bire

Kapı anlamındaki “der” ile deri, harf ve Farsça çağrışımlarını iç içe geçiren gazel, vuslatın dilini birden çözülemeyen bir bilmeceye dönüştürür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sînesin göstermez açmaz ol deri birden bire

   Bâd-ı serv-âbdan saklar deri birden bire

   1O sevgili göğsünü göstermez, o kapıyı birden açmaz;

   2servi-suyu rüzgârından kapıyı birden saklar.

   Matla “der” sesini kapı ile deri arasında salındırır: sevgili ne göğsünü gösterir ne kapıyı açar. İkinci dizedeki güç “serv-âb” tamlaması yeni bir olaya zorlanmadan servi ve su rüzgârı sözleriyle korunur; saklama fiili açılmayışı ikinci kez pekiştirir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Şöyle oldum çeşm-dûz semt-i bâb-ı vuslatuñ

   Zarfdur sanmam hele harf-i deri birden bire

   1Kavuşma kapısının yönüne öyle göz diktim ki,

   2“der” sözünü hemen yalnız bir zarf sanmam.

   İkinci beyitte konuşan gözünü vuslat kapısının yönüne diker ve “der”i yalnızca bir zarf saymayı reddeder. Redif böylece dil bilgisi düzeyine taşınır: aynı hece hem yer bildiren edat hem kapının kendisi olarak okunmaya açık kalır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Hak sözi evvel-be-evvel söylemez medhiñ müzâk

   Bulmadım bu bâbda toğrı deri birden bire

   1Övgünün tadı doğru sözü ilk anda söylemez;

   2bu konuda doğru bir “der”i birden bulamadım.

   Üçüncü beyit övgünün tadını doğru sözün önüne koyar: “medhiñ müzâk”ı hakikati ilk anda söyletmez. Bu yüzden konuşan aynı “bâb” içinde doğru bir “der” bulamadığını bildirir; kapı sözcüğü burada konu başlığı anlamıyla da çalışır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Eğrilik tahrîf erbâbından añlatmaz peşîn

   Añlaşılmaz harf-i bâ luknet deri birden bire

   1Eğrilik, sözü bozanlarca önceden anlatılmaz;

   2kekemelik içindeki “bâ” harfi ve “der” birden anlaşılmaz.

   Dördüncü beyitte eğrilik ile “tahrîf erbâbı” yan yana gelir ve peşin bir anlaşma imkânı kalmaz. “Bâ” harfi ile “luknet” bir araya getirilerek harfin kendisi kekeme bir söyleyişe dönüşür; tek bir kesin dil bilgisi çözümü ileri sürülmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gözlerin bir lahza kırpmaz ‘âşık-ı hasret-zede

   Devşirilmez bî-tekellüf yaş deri birden bire

   1Hasret düşkünü âşık gözlerini bir an bile kırpmaz;

   2gözyaşı zahmetsizce birden devşirilmez.

   Beşinci beyit gözü kırpmama ile gözyaşı devşirmeyi karşı karşıya koyar: hasret düşkünü âşık bir an kırpmaz, ama yaş da zahmetsizce toplanmaz. “Devşirmek” fiili gözyaşını emek isteyen bir hasat gibi gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Istılâh-ı ‘ışk bir başka edâdur Kâniyâ

   Fehm olunmaz Fârisiyyât deri birden bire

   1Ey Kânî, aşkın terimleri başka bir söyleyiştir;

   2Farsçanın “der”i birden anlaşılmaz.

   Makta aşkın terimlerini ayrı bir eda sayar ve Farsçanın “der”ini bu ayrılığın örneği yapar. Şiir boyunca dolaştırılan hece son dizede bir dil adına bağlanınca, anlaşılmama redifin şakası olmaktan çıkıp bir dil iddiasına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle