Söyle ey mehrû güzel billâhi kim sevmez seni

Ay yüzlü ve ceylan gözlü güzelin sevilmemesi imkânsız sayılır; konuşan onu görür görmez iradesini yitirir. Yüz şeref burcu, göğüs gamze oklarının hedefi; dudak gonca, ağız sedef, dişler inci olur. Cennet bahçesi, Tuba, kırmızı gül, Yusuf ve Zeliha imgeleriyle güzellik doldurulur. Son kıtada Ömer’in bağrının ayrılıkla yanması, aşk yolunda kan dökülmesi ve güzeli gören kâfirin Müslüman olması abartılı dönüşüm olarak sunulur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Söyle ey mehrû güzel billâhi kim sevmez seni

   Gözleri âhû güzel billâhi kim sevmez seni

   1Söyle ey ay yüzlü güzel, Allah için kim sevmez seni?

   2Ey ceylan gözlü güzel, Allah için kim sevmez seni?

   “Billâhi kim sevmez” gerçek bilgi sorusundan çok herkesin seveceğini ilan eden nakarattır. Ay yüz ve ceylan göz iki klasik güzellik ölçüsünü gök ile av hayvanından getirir; muhatap daha ilk birimde evrensel arzuya açılır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İhtiyârım gitti elden gördüğüm sâat seni

   Ey kemân ebrû güzel billâhi kim sevmez seni

   1Seni gördüğüm anda iradem elimden gitti;

   2Ey keman kaşlı güzel, Allah için kim sevmez seni?

   İhtiyarın elden gitmesi yaşlılık değil seçme ve irade kudretinin kaybıdır; bu dönüşüm sevgiliyi görme “sâat”inde olur. Keman kaş eğri, gergin ve okla ilişkili biçimiyle sonraki gamze silahını hazırlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yüzünü görüp dedim burc-i şeref mânendidir

   Gamze-i tîrin ile sînem hedef mânendidir

   1Yüzünü görünce şeref burcuna benzer dedim;

   2Göğsüm gamze okunun hedefi gibidir.

   Yüz “burc-i şeref”e benzer; güzellik gökte yücelmiş uğurlu bir menzil olur. Gamze “tîr” yani oktur, göğüs de hedef; ilk dizede yükselen bakış ikinci dizede konuşanın bedenine yönelmiş saldırıya döner.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Leblerin gonca dehânın bir sadef mânendidir

   Dişlerin lü’lû güzel billâhi kim sevmez seni

   1Dudakların gonca, ağzın bir sedef gibidir;

   2Dişlerin inci, ey güzel, Allah için kim sevmez seni?

   Dudak goncanın kapalı ve renkli biçimini, ağız sedefin küçük kabuğunu taşır. Dişler bu sedef içindeki “lü’lû” incilerdir; ağız portresi bahçeden denize geçen üç katmanlı bir değer kutusu kurar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bâğ-ı cennette hirâmın nahl-i Tûbâ der gören

   Ruhlerin tâze açılmış verd-i hamrâ der güren

   1Cennet bahçesinde salınışını gören Tuba ağacı der;

   2Yanaklarına yeni açmış kırmızı gül der “güren” [kaynak yüzeyi kapalı].

   İlk dizede sevgilinin cennet bahçesindeki salınışını gören kişi onu Tuba ağacına benzetir. İkinci dizedeki “güren” yüzeyi aparatsız “gören” diye düzeltilmez; güvenli kalan bağ, taze açmış kırmızı gülün yanak imgesine eşlik etmesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Yûsuf-ı Mısr-ı melâhat yâ Zelîhâ der gören

   Hüsnile memlû güzel billâhi kim sevmez seni

   1Gören, güzellik Mısır’ının Yusuf’u ya da Zeliha der;

   2Güzellikle dolu güzel, Allah için kim sevmez seni?

   “Yûsuf-ı Mısr-ı melâhat” sevgiliyi güzellik ülkesinin Yusuf’u yapar, Zeliha ihtimali aşkla yanan karşı rolü ekler. Cinsiyet ve rol tek kişide kesinleştirilmez; güvenli sonuç, bedenin “hüsn ile memlû” oluşudur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Ömer’in bağrı niçe hicrinle büryân olmasun

   Râh-ı aşkında niçe kan üstüne kan olmasun

   1Ömer’in bağrı ayrılığınla nasıl yanmış olmasın?

   2Aşk yolunda nasıl kan üstüne kan olmasın?

   Mahlaslı soru Ömer’in bağrının hicranla “büryân” olmasını kaçınılmaz sonuç gibi sunar. Aşk yolunda “kan üstüne kan” birikmesi yara, çatışma ve tekrar duygularını çoğaltır; güzelliğin bedeli bedensel yıkımdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Niçe görünce seni kâfir müselmân olmasun

   Ey semen gülbû güzel billâhi kim sevmez seni

   1Seni görünce kâfir nasıl Müslüman olmasın?

   2Ey yasemin kokulu güzel, Allah için kim sevmez seni?

   Güzeli gören kâfirin Müslüman olması estetik etkinin inanç dönüştürdüğünü ileri süren güçlü abartıdır. “Semen gülbû” yasemin ve gül kokusunu sevgilide toplar; dönüşüm kokuyla yumuşatılmış son evrensel sevgi sorusuna bağlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle