Söyleyen Ol Söyleten Ol Dinleyen Odur Hemân

Fahrî, söyleyen, dinleyen ve eşyayı gösteren asıl failin Hakk olduğunu savunan bir varlık şiiri kurar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Söyleyen ol söyleten ol dinleyen odur hemân

   Bu vücûdun bir sebebdir kendüyi itmiş nihân

   1Söyleyen de söyleten de dinleyen de yalnız odur;

   2bu varlık bir sebeptir, o kendini gizlemiştir.

   Açılış beyti üç ayrı rolü tek özneye bağlar: söyleyen, söyleten ve dinleyen aynı kişidir. İkinci dize bu iddianın neden görünmediğini açıklar; varlık bir sebep, yani perde sayılır ve fail kendini onun ardında gizler.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Nûr-ı ‘aynuñ nûr-ı Hakdır eyleme sakın cedel

   Gösteren odur saña eşyâyı çün bir bir ‘ayân

   1Gözünün nuru Hakk'ın nurudur; sakın tartışma.

   2Eşyayı sana bir bir açıkça gösteren odur.

   İkinci beyit görmeyi doğrudan bir tartışma yasağıyla birleştirir: gözün nuru zaten Hakk'ın nurudur, öyleyse itiraz edecek ayrı bir bakış yoktur. Eşyanın “bir bir” gösterilmesi, görüşü kişinin başarısı olmaktan çıkarır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cümle eşyâ Hâlıkıdır ol Kerîm-i Zü’l-Celâl

   Cân göziyle her neye itseñ nazar olur beyân

   1Bütün eşyanın yaratıcısı o yüce ve cömert olandır;

   2can gözüyle neye bakarsan anlam belirir.

   Üçüncü beyit yaratıcılığı bütün eşyaya yayar ve ardından bir bakma biçimi önerir. “Cân gözi” ile bakıldığında anlamın kendiliğinden belirmesi, bilgiyi çıkarımdan çok doğru organı kullanmaya bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ol Kadîm ü lem-yezeldir cümle eşyâ fer‘idir

   Bî-nazîr ü bî-misâldir eyleme aslâ gümân

   1O başlangıçsız ve ezelîdir; bütün eşya onun dalıdır.

   2Benzersiz ve örneksizdir; asla kuşku duyma.

   Dördüncü beyit ağaç benzetmesine yaklaşır: bütün eşya asıl olanın “fer'i”, yani dalıdır. Benzersizlik ve örneksizlik bildirimi bu bağı tek yönlü kılar; dal, kök hakkında bir kıyas ölçüsü veremez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Bu müevvel sözleri ey Fahrî-i ‘âciz saña

   Şöyle bil kim söyleten oldur saña ez-dil ü cân

   1Ey güçsüz Fahrî, bu yorumlanmış sözleri sana

   2canıgönülden söyletenin o olduğunu bil.

   Son beyit iddiayı şairin kendi metnine uygular: bu yorumlanmış sözlerin sahibi de o değildir. Şiir böylece kendi kaynağını elinden bırakır; söyleyeni tek özneye bağlayan açılış, kapanışta konuşanın kendi sesini de kapsar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle