Şûh-ı bed-hûy-ı kazâ zann etme nâz eyler bana

Kaderi huysuz fakat naz eden bir güzel olarak kişileştiren gazel, cellat bakışını yalvarışa çevirir; anlam Ankası, vahiy aynası ve Fehîm’in ruhuyla şairin hayal kudretini yükseltir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şûh-ı bed-hûy-ı kazâ zann etme nâz eyler bana

   Bîm-i cândan çeşm-i cellâd-ı niyâz eyler bana

   1Kaderin kötü huylu güzelinin bana naz ettiğini sanma;

   2can korkusuyla celladın gözü bana yalvarır.

   Kaderin kötü huylu güzelinin şaire naz ettiğini sanmamak gerekir; tersine celladın gözü bile can korkusuyla ona yalvarır. Kaynaktaki ‘zann etme’ gerçek bir olumsuz emirdir, nazın doğrulanması değildir. Şair öldürücü güçleri ters çevirip kendisini korkulan taraf yapar.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Öyle bir ankâ-yı ma‘nâyım ki sayda tab‘ımı

   Şâh-ı endîşem hümâ-yı şâhbâz eyler bana

   1Ben öyle bir anlam Ankasıyım ki yaradılışımı avlamak için

   2düşüncemin şahı, Hümâ’yı bana avcı bir doğan kılar.

   Şair kendisini avlanamaz anlam Ankası sayar; düşüncesinin hükümdarı Hümâ’yı bile ona avcı doğan yapar. Efsanevi iki kuş aynı av sahnesine girer. Hümâ’nın talih dağıtan yüceliği, Anka niteliğindeki anlamı yakalamak için hizmet eden araca dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kalbim ol âyine-i vahy-irtisâm-ı aşk kim

   Tûtî-i Cibrîli dest-âmûz-ı râz eyler bana

   1Kalbim, aşk vahyinin nakşını taşıyan öyle bir aynadır ki

   2Cebrâil papağanını bana sır öğrenmiş bir kuş kılar.

   Kalp aşk vahyinin nakşını taşıyan aynadır; bu ayna Cebrâil papağanını şaire sır öğrenmiş kuş yapar. Papağanın aynaya bakarak konuşmayı öğrenmesi çağrışımı, vahiy ve sır diliyle yükseltilir. Kalp pasif yüzey değil ruhani habercinin bile eğitim aldığı bilgi alanıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Çeşm-i âteş-pâre ammâ çeşme-i âb-ı hayât

   La‘l-i cân-bahş-ı bütân sûz ü güdâz eyler bana

   1Göz ateş parçasıdır; ama aynı zamanda hayat suyu çeşmesidir;

   2güzellerin can bağışlayan yakut dudağı beni yakıp eritir.

   Göz ateş parçası ve aynı zamanda hayat suyu çeşmesi gibi görünür; güzellerin can bağışlayan yakut dudağı ise şairi yakıp eritir. Şifa ile yakıcılık organlar arasında yer değiştirir. Can veren dudak acı üretirken tehlikeli göz yaşam kaynağına dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Gâlibim ol kahramân-tab‘ım ki ben rûh-ı Fehîm

   Havf edip bin dürlü vaz‘-ı dil-nüvâz eyler bana

   1Ben Gâlib’im; öyle kahraman yaradılışlıyım ki Fehîm’in ruhu

   2korkuya kapılıp bana bin türlü gönül okşayan tavır gösterir.

   Gâlib kahraman yaradılışını öyle yüceltir ki Fehîm’in ruhunun korkup ona bin türlü gönül okşayan tavır gösterdiğini söyler. Maktadaki iddia biyografik olay değil şiir geleneği içindeki fahriyedir. Önceki şairin ruhu rakip ve saygı gösteren tanık rolüne alınır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle