Şunda bir cânanın Rûm’da Acem’de

Şair Rum’dan Acem’e ve Buhara’ya dek övülen sevgiliyi gördükten sonra kavuşmayı diler; üç yıllık bekleyişi, onun eşsizliğini ve zülfünün âşıklara saldığı belayı anlatıp sevgiliyi Konya’ya götürme arzusuyla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şunda bir cânanın Rûm’da Acem’de

   Ederler medhini Buhârâ’ya dek

   1Şurada bir sevgili var; Rum’da ve Acem’de

   2övgüsünü Buhara’ya kadar yaparlar.

   Sevgilinin ünü Rum ve Acem’den Buhara’ya uzanan geniş bir coğrafyayla ölçülür. ‘Şunda’ diye yakın yerde gösterilen kişi, övgüsünün eriştiği uzak şehirlerle aynı anda hem yerel hem sınır aşan bir şöhret kazanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gözlerim cemâlin gördüğü demde

   Girdim arz-ı vasla temennâya dek

   1Gözlerim yüzünü gördüğü anda

   2kavuşmayı arz etmekten dilemeye kadar vardım.

   Yüzü görmek, kavuşma isteğini sözle bildirme ve dileme aşamalarını başlatır. “Arz-ı vasl” ile “temennâ” arasındaki devrik bağ günümüz Türkçesinde korunur; anlatı gerçekleşmiş kavuşma değil, görmeden sonra büyüyen taleptir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   İntizardır bir dem duramaz gönül

   Sırrına başını veremez gönül

   1Gönül bekleyiştedir, bir an duramaz;

   2onun sırrına başını veremez.

   Gönül bekleyiş yüzünden bir an duramaz; ardından sevgilinin sırrına başını veremediği söylenir. İkinci dizedeki deyim başka tanık olmadan ‘anlamak’ veya ‘uğruna ölmek’ diye tek anlama kapatılmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Üç yıldır yüzünü göremez gönül

   Dahi müddet çeker bir ik-aye dek

   1Gönül üç yıldır yüzünü göremez;

   2daha bir iki aya kadar süre çeker.

   Üç yıldır görülmeyen yüz, bekleyişin açık süresini verir. “Bir ik-aye dek” yüzeyi bir iki ay daha dayanma veya sürenin uzaması ihtimalini taşır; modern yalnız görünen zaman aralığını korur, sonucu kesinleştirmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hak’kın kudretleri gelir mi yâda

   Neler yaratmıştır neler dünyâda

   1Hakk’ın kudretleri akla gelir mi?

   2Dünyada neler yaratmıştır, neler!

   Sevgilinin güzelliği Hakk’ın yaratma kudretini hatırlatan bir soru içinde ele alınır. ‘Neler yaratmıştır neler’ tekrarı belirli bir yaratılış açıklaması sunmaz; hayranlığın ölçüsünü ünlemli genişlikle gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Görmedim akrânın akta karada

   Geştettim âlemi tâ Basra’ya dek

   1Onun benzerini ‘akta karada’ görmedim;

   2âlemi Basra’ya kadar dolaştım.

   Şair sevgilinin benzerini görmediğini söyler ve Basra’ya kadar dolaştığı âlemi tanık gösterir. Kaynaktaki ‘akta karada’ karşıtlığında akın özel anlamı doğrulanmadığından deniz sözcüğü eklenmez; yüzey açıkça korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Muanber zülfüne cilâ eylemiş

   Hem ser-i uşşâka belâ eylemiş

   1Amber kokulu saçına parlaklık vermiş;

   2onu âşıkların başına bela etmiş.

   Amber kokulu zülfe parlaklık verilmesi güzelliği, onun âşıkların başına bela edilmesi ise etkisini anlatır. Aynı saç hem süs hem sıkıntı kaynağıdır; özne önceki yaratma kudreti bağlamıyla örtük bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Bütün Rumeli’ne salâ eylemiş

   Tâ geçip çıkınca Galata’ya dek

   1Bütün Rumeli’ne çağrı salmış;

   2geçip Galata’ya çıkıncaya kadar.

   Çağrının bütün Rumeli’ne yayılması, sevgilinin ününü veya zülfünün etkisini toplu duyuruya dönüştürür. Galata’ya çıkıncaya kadar uzanan hareket, önceki Basra ve Buhara çizgisine yeni bir şehir ekler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ömer ol perînin sînede nârı

   Baktıkça artırdım âh ile zârı

   1Ömer; o perinin ‘sînede nârı’—

   2baktıkça ahımı ve iniltimi artırdım.

   Mahlasla başlayan devrik ilk dizedeki ‘o perinin sînede nârı’ yüzeyi, ateşi sevgilinin göğsüne ya da konuşanın göğsüne kesin olarak yerleştirmez. İkinci dize bakışla artan ah ve iniltimi açıkça bildirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Ayakdaş edeydim kendime bâri

    Alır da giderdim tâ Konya’ya dek

    1Bari onu kendime yol arkadaşı edebilseydim;

    2alıp Konya’ya kadar götürürdüm.

    Kapanışta sevgiliyi yol arkadaşı yapma isteği gerçekleşmemiş dilek kipindedir. Konya’ya kadar götürme tasarısı aşkı yalnız bakış ve övgüden çıkarıp birlikte yol alma arzusuna dönüştürür.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle