Süveydâ-yı derûna rûz u şeb sevdâ-yı zülfüñle

Redifi “baht-ı siyâhımdan” olan dört beyitlik bir şikâyet gazeli. Her beyit kara bahtı başka bir karayla eşliyor: kalbin ortasındaki leke, mürekkep, gecenin sürmesi. Mahlas beytinden sonra gelen dördüncü beyitte ton methiyeye kayıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Süveydâ-yı derûna rûz u şeb sevdâ-yı zülfüñle

   Göñül tesvîd eder sad dâsitân baht-ı siyâhımdan

   1Zülfünün sevdasıyla gece gündüz, içimin kara noktasına

   2gönül, kara bahtımdan yüz destan karalar.

   Redif gazelin tek konusunu baştan ilan ediyor. Burada üç siyah üst üste biniyor: kalbin ortasındaki süveydâ, zülfün karası ve mürekkep. “Tesvîd” hem karalamak hem müsvedde yazmak demektir — gönül destan yazmıyor, karalıyor; yazının kendisi de bahtın rengini alıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eder meyl-i hilâl-i mehle çeşm-i şâhid-i kâma

   Hemâre sürmesâyi âsmân baht-ı siyâhımdan

   1Murad şahidinin gözü hilâl aya meyleder;

   2gök, kara bahtımdan daima sürme ezer.

   Gökyüzü burada bir tuvalet sahnesine dönüşüyor: hilâl sürme mili, gece de sürmenin kendisi, kaynağı ise şairin bahtı. Beyit felekten şikâyeti tersine çeviriyor — gök şairin kara talihinden besleniyor. Böylece kişisel bir dert kâinatın boyası hâline geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Degildir kabil-i ta'dâd u tibyân hâsılı Ekrem

   Felekte gördügüm gadr u ziyân baht-ı siyâhımdan

   1Sözün kısası Ekrem, sayılıp anlatılacak gibi değil:

   2kara bahtım yüzünden felekte gördüğüm haksızlık ve zarar.

   Mahlas beyti bir sayım denemesinin yenilgisiyle kapanıyor: “ta'dâd” saymak, “tibyân” açıklamak; ikisi de reddediliyor. Divan şiirinde şikâyetin son hamlesi çoğu zaman budur — dert anlatılamaz denerek anlatılır. “Hâsılı” sözü de beyti bir hesap özetine benzetiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Cenâb-ı mîr-i memdûhü'l-hısâle peyrev olmuşdur

   Urur dem hâme-i mu'ciz-beyân baht-ı siyâhımdan

   1Övülmeye değer huyları olan efendi beyin ardına düşmüştür;

   2mucize söyleyen kalem kara bahtımdan dem vurur.

   Mahlastan sonra gelen bu beyit gazelin şeklini bozuyor; sıra kaynaktaki gibi bırakıldı. İçerikçe de ayrı durur: bir memduha, yani övülen bir büyüğe döner ve şikâyet gazeli birden methiyeye kayar. “Dem urmak” hem söz etmek hem övünmek demektir; kalem kara bahtı bir marifet gibi anlatmaya başlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle