Târih-i Çeşme

Bir çeşmenin yapılışı için düşürülmüş tarih manzumesi. Önce yaptıran paşa övülür, sonra çeşme betimlenir, son dizede kitabeye kazınacak tarih cümlesi verilir; kaynak sayfası altına düşülen yıl 1283'tür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Hem-nâm-ı cenâb-ı püser-i kâsir-i asnâm

   Vâli-i mısır hazret-i pâşâ-yı dil -agâh

   1Putları kıran zatın oğluyla aynı adı taşıyan,

   2Mısır valisi, gönlü uyanık paşa hazretleri —

   Manzume adı doğrudan söylemez: yaptıranı, putları kıran kişinin oğluyla adaş olan Mısır valisi ve gönlü uyanık paşa diye niteler. Modern katman bu dolaylı tamlamayı korur; kimlik şiirin dışından kesinleştirilmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sarf eyleyerek Hak yoluna nakd-i atâsın

   Hayr ü hasenât eylemedir maksadı her gâh

   1Bağış akçesini Hak yoluna harcayarak

   2her zaman hayır ve iyilik işlemeyi amaç edinmiştir.

   Beyit övgüyü bir muhasebe cümlesine benzetir: "nakd-i atâ", yani bağış parası, harcandığı yerle birlikte anılır. Böylece paşanın cömertliği bir huy değil bir hesap kalemi olarak gösterilir; kitabe metinlerinin, hayrı belgeleyen resmî diline uygun bir kuruluştur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ez-cümle yapıp işte bu ser-çeşmeyi kıldı

   Bu şâh kulu dergehin ihyâ o felek-câh

   1Bu arada işte bu çeşme başını yaptırıp

   2o yüce makam sahibi, Şahkulu dergâhını ihyâ etti.

   ‘Ez-cümle’ çeşmeyi paşanın hayır işleri arasına yerleştirir. Paşa bu çeşme başını yaptırarak kaynakta ‘Şâh kulu dergehi’ diye geçen dergâhı ihya eder; şiirde verilmeyen güncel yer bilgisi eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bir çeşme-i dil-cûy-ı musaffâ ki sezâdır

   Asılsa gümüş tâs gibi lûlesine mâh

   1Gönül çeken, suyu duru bir çeşme ki yaraşır:

   2lülesine gümüş bir tas gibi Ay asılsa.

   Duru ve gönül çeken çeşmenin lülesine Ay'ın gümüş tas gibi asılmasının yaraşacağı söylenir. Hilalin eğri ve parlak görünüşü tas imgesini kurar; tarihsel donanım ayrıntısı şiirin kanıtı gibi sunulmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ol dâver-i zişânın edip ömrünü efzûn

   Böyle nice hayrâta muvaffak ede allah

   1Allah o şanlı hükümdarın ömrünü uzatıp

   2onu böyle nice hayır işine muvaffak eylesin.

   Kitabe manzumelerinin zorunlu durağı olan dua beyti. Dilek iki katlıdır: önce ömür, sonra o ömrün içine sığacak hayrat. İkinci dize, ilk beyitten beri sürdürülen övgüyü geleceğe bağlar; "nice" kelimesi de bu çeşmenin bir son değil bir dizinin halkası olduğunu söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nûş eyleyip âbın dedim Ekrem ona ta’rih

   Bu çeşme-i pâk oldu tarâvet-dih-i dergâh

   1Ekrem, suyundan içip ona şu tarihi düşürdüm:

   2"Bu temiz çeşme dergâha tazelik veren oldu."

   Tarih düşürmede son dize hesaplanacak metindir: harflerinin ebced değerleri toplanınca yapım yılı çıkar, kaynak sayfası bunu "Sene 1283" diye ayrıca kaydeder. Şairin suyundan içtikten sonra yazdığını söylemesi, tarihi bir sipariş işi değil bir tatma anı gibi gösterir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle