Urdı hicrânıñ dil-i pür-derde dâg-ı iştiyâk

Beş beyit boyunca aynı tamlama, "dâg-ı iştiyâk", dizenin sonunda durur ve her defasında başka bir ateşle karşılaştırılır: korla, ayın ışığıyla, şarap kabarcığıyla, cehennemle. Özlem yarası bu karşılaştırmaların hepsinden daha yakıcı çıkar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Urdı hicrânıñ dil-i pür-derde dâg-ı iştiyâk

   Tâhir oldu gûyiyâ ahkerde dâg-ı iştiyâk

   1Ayrılığın, dert dolu gönle özlem yarasını vurdu;

   2özlem yarası sanki korun içinde arınıp temizlendi.

   Redif ilk beyitte iki kez geçerek gazelin biricik nesnesini kurar: dâg-ı iştiyâk, yani özlem dağlaması. İkinci dize dağlamayı bir arınma işlemi sayar — "tâhir", temiz demektir — ve böylece yara, gönlü kirleten değil temizleyen şey olur. Ateşle temizlemek fikri beytin bütün mantığını taşır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dostum sanma kaf-ı hicr-i temâşâ-yı ruhun

   Eyledi peydâ meh-i enverde dâg-ı iştiyâk

   1Dostum, yanağını seyretmenin ayrılık Kaf'ı sanma;

   2o en parlak ayda özlem yarasını meydana çıkaran şeydir.

   Ayın yüzündeki lekeler bir özlem yarası olarak okunur; gökcismi böylece âşığın hemcinsi sayılır. Kaf dağı ulaşılmazlığın klasik adıdır ve burada sevgilinin yanağını seyretmeyi engelleyen mesafeyi karşılar. Beyit, gökte görünen izin sebebini yeryüzündeki ayrılığa bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Kand-ı lâl-i nâbını yâd eyleyip sanma habâb

   Şu'le-güsterdir mey-i ahmerde dâg-ı iştiyâk

   1Saf dudağının şekerini anıp onu kabarcık sanma;

   2kızıl şarapta alev saçan şey özlem yarasıdır.

   Kadehin yüzeyindeki kabarcık yine bir yaraya benzetilir; şarabın kırmızısı ile yanan izin kızıllığı aynı renkte buluşur. Beyit içki meclisini de özlemin sahnesine katar: kabarcık şarabın değil, şarabı içenin içindeki dağlamanın dışa vurmasıdır. "Kand-ı lâl", dudağın şekere benzetilmesidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Devr-i hicrânında ger cismim helâk eylerse yâr

   Dûzaha bir dag olur mahşerde dâg-ı iştiyâk

   1Ayrılık devrinde sevgili bedenimi helak ederse

   2mahşerde özlem yarası cehenneme bir dağ olur.

   Beyit bir kelime oyunu üstüne kurulur: "dâg" hem yara hem dağ demektir ve ikinci dizede iki anlam yan yana yazılır. Cehennem, kendisinden daha yakıcı bir şeyle karşılaşınca ölçüsünü yitirir; âşığın yarası orada bir engel, bir yükseklik olarak durur. Ölüm tehdidi böylece ahirete taşınıp tersine çevrilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şu'le-i âvâz sanma olmada Ekrem müdâm

   Ateş-efşân cân-sûz-âverde dâg-ı iştiyâk

   1Ekrem, bunu sesin alevi sanma; sürekli olarak

   2can yakan kişide özlem yarası ateş saçmaktadır.

   Mahlas beyti gazelin dört beyitte kurduğu "sanma" kalıbını son kez tekrarlar ve bu kez muhatap şairin kendisidir. Yanılgının konusu ses ile ateşin karıştırılmasıdır: duyulan feryat değil, feryadın altındaki yanmadır. "Müdâm" hem sürekli hem şarap anlamına gelir ve önceki beytin meclisini hatırlatır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle