Yak harîm-i cânda gamzenle dil-i dîvâneye

Yakılma isteğiyle açılan ve sâkiden mürüvvet dilenerek biten bir gazel. Arada âhın dumanı zincire, sabah kadehi kutsal ruhların kıskandığı bir ışığa, tarak ise gönülleri büken bir alete dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yak harîm-i cânda gamzenle dil-i dîvâneye

   Bülbül ü şehbâzdır cem' oldular bir lâneye

   1Can mahremiyetinde yan bakışınla deli gönlü yak;

   2bülbülle doğan bir yuvada toplanmıştır.

   Gazel bir emirle başlar ve emir âşığın kendi aleyhinedir: yakılmayı isteyen odur. İkinci dize aynı yuvaya konmuş iki kuşu getirir; bülbül ötücü ve zayıf, şehbâz ise avcıdır. Gönül böylece hem av hem avcının barındığı imkânsız bir yer olarak tarif edilir.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Verdi sıklet ol kadar bâr-ı tahammül-sûz-ı derd

   Tâb yok cismimde azm-i kûşe-i meyhâneye

   1Derdin, tahammülü yakan yükü öyle bir ağırlık verdi ki

   2bedenimde meyhane köşesine gitmeye takat kalmadı.

   Derdin yükü öyle tarif edilir ki taşıma gücünü de yakar: "tahammül-sûz" tam olarak budur. Sonuç, klasik şiirin sığınağı olan meyhane köşesine ulaşamamaktır. Çare ile hasta arasına konan mesafe, derdi bir acı olmaktan çıkarıp bir hareketsizlik hâline dönüştürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Âh kim zülfün gamıyla halka halka dûd-ı âh

   Âteşîn zencîr-i sevdâdır dil-i dîvâneye

   1Ah ki saçının gamıyla halka halka yükselen âh dumanı

   2deli gönül için ateşten bir sevda zinciridir.

   Üç halka üst üste biner: saçın buklesi, dumanın kıvrımı ve delilere vurulan zincir. "Halka halka" ikilemesi bu geçişi göz önünde yapar; duman yükseldikçe zincire benzer. Sevdanın ateşten olması bağı hem yakıcı hem çözülmez kılar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Subh-dem kim şu'le-bâr-ı feyz ola câm-ı sabûh

   Reşk eder ervâh-ı kudsî meclis-i rindâneye

   1Sabah vakti, sabah kadehi feyz ışığı saçtığında

   2kutsal ruhlar rindlerin meclisini kıskanır.

   "Sabûh" sabah içilen kadehin özel adıdır; beyit onu bir günah aracı değil bir feyz kaynağı sayar. Asıl iddia ikinci dizededir: melekler kıskanır. Rindin meclisi böylece semavî mertebelerin üstüne çıkarılır ve zahide karşı yürütülen eski tartışma tek cümleyle kapatılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Vermeyim zahmet diye şem'a olur pür-ıztırâb

   Yak dem-i sûzişte ey dil gayret-i pervâneye

   1Muma zahmet vermeyeyim diye kıvranıp durur;

   2ey gönül, yanış anında kendini pervanenin gayretine yak.

   Pervane burada alışılmadık bir incelik kazanır: kendini mumdan esirger, ateşe atlamayı kabalık sayar. Bu nezaket ıstırabını büyütür. Şair gönlüne aynı titizliği örnek gösterir; yanmak yetmez, yanarken karşı tarafı düşünmek gerekir. Kaynaktaki "Yak" fiilinin çekimi tartışmalıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Pîç-tâb-engîz eder zülfün de gamdan dilleri

   Dest urur meşşâte-i hüsnün ne dem kim şâneye

   1Saçın da gönülleri gamdan kıvrım kıvrım büker,

   2güzelliğinin süsleyicisi tarağa ne zaman el atsa.

   Neden ile sonuç dizeler arasında ters sırayla verilir: önce gönüllerin bükülüşü, sonra tarağın saça değmesi. Bu sıralama tarağı bir işkence aleti gibi gösterir. "Pîç-tâb" hem kıvrılma hem kıvranma demektir; kelime saçın biçimiyle âşığın hâlini tek gövdede birleştirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Kılma mahrûm-ı safâ-yı câm-ı lûtfun Ekrem'i

   Yokmı ey sâkî mürüvvet hâtır-ı mestâneye

   1Ekrem'i lütuf kadehinin safasından yoksun bırakma;

   2ey sâki, sarhoş gönle bir mürüvvet yok mu?

   Makta gazeli bir dilekçeye çevirir, mahlası isteğin nesnesi yapar: yoksun bırakılmaması istenen kişi şairin kendisidir. "Mürüvvet" burada acıma değil, insanlık gereği yapılan iyiliktir. Soru kipiyle bitmesi, sâkiyi cevap vermek zorunda bırakır ve şiiri açıkta keser.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle