Yazınca ser-nüviştim hâme-i îcâd eder feryâd

Redifi "eder feryâd" olan gazel her beyitte başka bir özneyi çığlığa boğar: kalem, akıl, Mecnun kalabalığı, hançer. Son beyit feryadı bir zaaf değil sanatın kaynağı sayarak savunur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yazınca ser-nüviştim hâme-i îcâd eder feryâd

   Garîbim bana her dem tâli'-i bî-dâd eder feryâd

   1Alın yazımı yazarken yaratılışın kalemi feryat eder;

   2Garibim; zalim talih bana her an feryat eder.

   Alın yazısı yazılırken yaratılış kalemi feryat eder. İkinci dizede konuşan kendini ‘garip’ diye niteler ve zalim talihin her an kendisine feryat ettiğini söyler; günümüz Türkçesi bunu çoğul bir topluluğa çevirmeden korur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Aceb bir şu'le-i cevher-firûz-ı zât imiş aşkıñ

   Cudâ oldukça dilden akl u isti'dâd eder feryâd

   1Aşk, zâtın cevherini parlatan tuhaf bir alevmiş;

   2gönülden ayrıldıkça akıl ve kabiliyet feryat eder.

   Aşk bir alev olarak tarif edilir, ama yaktığı şey değil parlattığı şey öne çıkar: "cevher-firûz" cevheri ışıtan demektir. İkinci dize faturayı gösterir; akıl ve istidat gönlü terk ederken bağırır. Kazanç ile kayıp aynı anda ve aynı sebepten olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ben ol mahşergeh-i aşkım ki her kabza türâbımda

   Olur nâlende sad mecnûn bin ferhâd eder feryâd

   1Ben aşkın mahşer yeriyim ki toprağımın her avucunda

   2yüz Mecnun inler, bin Ferhat feryat eder.

   Âşık burada bir mezar değil bir mahşer alanıdır: bedeni toprak sayılır ve her avuç toprakta bir âşık kalabalığı diriltilir. Mecnûn ile Ferhâd yan yana anılırken sayılar da büyür, yüzden bine çıkar; redif bu kalabalığın tek ortak sesi olur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ben ol bîgâne-i âlem şehîd-i aşk-ı yârım kim

   Ziyâretle ser-i kabrimde ancak yâd eder feryâd

   1Ben âleme yabancı, yârin aşkının şehidiyim ki

   2mezarımın başında beni ancak feryat ziyaret edip anar.

   Önceki beytin kalabalığı burada tek bir mezara iner ve ziyaretçi kalmaz; anan tek şey feryadın kendisidir. "Bîgâne-i âlem" âleme yabancı demek: şehitlik sıfatı bile bir cemaat sağlamamıştır. Redif böylece hem yasçı hem ziyaretçi rolünü üstlenir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Anı sen sanma zûr-ı darbe-i destinle peydâdır

   Görüp hep zahm-ı sînem hançer-i fûlâd eder feryâd

   1Onu sen elinin darbesindeki güçle oldu sanma;

   2göğsümdeki yaraları gördükçe çelik hançer feryat eder.

   Yaranın sesi sanılan şey aslında silahın sesidir: hançer, açtığı yarayı görünce bağırır. Beyit failliği tersine çevirip hem sevgiliyi hem aletini âşığın acısı karşısında âciz bırakır. "Fûlâd" çelik demektir; en sert madde bile feryat edenler listesine katılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Mu'în-i sîne-çâkândır şikâyet ma'nevî Ekrem

   Ki nâyın i'tibâr u feyzini müzdâd eder feryâd

   1Ekrem, manevî şikâyet göğsü yarıkların yardımcısıdır;

   2çünkü feryat, neyin itibarını ve feyzini artırır.

   Mahlasta manevî şikâyet, göğsü yarılmış kişilerin yardımcısı sayılır; feryadın neyin itibarını ve feyzini artırdığı söylenir. Şiir kendi sanat savunmasını bu neden-sonuç ilişkisiyle kurar; dış bir menkıbe eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle