Âşıka ta'n etmek olmaz mübtelâdır n'eylesin

Her beyti “n'eylesin” sorusuyla kapanan gazel. Baştan sona bir savunma: âşık da, gamze de, saç da, sabah rüzgârı da kendi elinde olmayan bir işi yapıyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Âşıka ta'n etmek olmaz mübtelâdır n'eylesin

   Âdeme mihr ü mahabbet bir belâdır n'eylesin

   1Âşığı kınamak olmaz, o tutulmuş; ne yapsın?

   2İnsan için sevgi ve muhabbet bir belâdır; ne yapsın?

   Gazel bir savunma diliyle açılıyor ve redif o savunmanın tekrarlanan cümlesi oluyor: “n'eylesin”. Aşk bir tercih değil bir hastalık (“mübtelâ”) sayıldığı için suç da ortadan kalkıyor.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Gönlü dilberden kesilmezse acep mi âşıkın

   Gamzesiyle tâ ezelden âşinâdır n'eylesin

   1Âşığın gönlü sevgiliden kopmazsa şaşılır mı?

   2Onun gamzesiyle ezelden beri tanışıktır; ne yapsın?

   Bağ ezele taşınıyor: tanışıklık bu dünyada başlamadı. Kaderi kanıt olarak kullanmak, sorumluluğu tümüyle devretmenin en kestirme yolu. Gönlün kopamaması bu yüzden bugünkü bir seçim değil, başlangıcı hatırlanmayan eski bir yakınlık sayılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   N'ola ta'yin etse zabt-ı mülk-i hüsnü gamzeye

   Zülfü bir âşüfte-i ser-der-hevâdır n'eylesin

   1Güzellik ülkesinin yönetimini gamzeye vermişse ne olur?

   2Saçı başı havada bir çılgındır; ne yapsın?

   Sevgilinin güzelliği bir devlet gibi kuruluyor: gamze vali, saç ise güvenilmez bir görevli. Savunma bu beyitte sevgiliye de uzanıyor — o da elinde olmayanı yapıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zülfüne kalsa perîşân eylemezdi dilleri

   Anı da tahrîk eden bâd-ı sabâdır n'eylesin

   1Saçına kalsa gönülleri darmadağın etmezdi;

   2onu da kışkırtan sabah rüzgârıdır; ne yapsın?

   Suç zinciri bir halka daha uzuyor: saç suçlu değil, rüzgâr kışkırtıyor. Gazel her beyitte sorumluyu bir başkasına devrederek en sonunda kimseyi suçlanacak durumda bırakmıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   N'ola olsa muztarib hâl-i dil-i uşşâkdan

   Sînesi âyîne-i âlem-nümâdır n'eylesin

   1Âşıkların gönül hâlinden rahatsız olsa ne olur?

   2Göğsü âlemi gösteren bir aynadır; ne yapsın?

   Sevgilinin göğsü bir aynaya dönüşüyor ve âşıkların hâli oraya yansıyor. Rahatsızlığı duyarsızlıktan değil, tam tersine her şeyi görmekten geliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Olmasa Nef'î n'ola dil-beste zülf-i dilbere

   Tab'-ı şûhu dâma düşmez bir Hümâdır n'eylesin

   1Nef'î sevgilinin saçına gönül bağlamasa ne olur?

   2Şuh tabiatı tuzağa düşmez bir Hümâ kuşudur; ne yapsın?

   Mahlas beytinde savunma tersine dönüyor: şair aslında bağlanmıyor. Kendini Hümâ'ya benzetiyor — gölgesi baht getiren, yere konmayan efsanevî kuş. Bütün gazel boyunca çaresizliği anlatan ses, sonunda yakalanamaz olduğunu söylüyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle