Yine Bir Söz Diyelim Dil ü Candan

Yirmi yedi beyitlik bir nasihatnâme. İlk bölüm atasözü benzeri karşılaştırmalarla ilerler; ortadaki beddua dizisi insanları hayvanlaştıran ve inanç üzerinden dışlayan tarihsel polemik dilini taşır. Bu dil güncel bir topluluğa yöneltilmiş onay değildir. Son dört beyit Muhammed-Ali dostlarını sayar ve mahlasla kapanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yine bir söz diyelim dil ü candan

   Her ne keşf oldu ise bana benden

   1Yine gönülden ve candan bir söz söyleyelim:

   2bana kendimden ne açıldıysa onu.

   Açılış beyti bilginin kaynağını daha baştan bildiriyor: kitaptan ya da bir hocadan değil, "bana benden". "Keşf" tasavvufun teknik sözcüğüdür, perdenin kalkması demektir; onu evcil atasözlerinden kurulu bir nasihatnâmenin başına koymak şiirin yöntemini de ilan eder.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bir sözdür kim akl içinde mu'teber

   Hıfz edene hoş haberdir bu haber

   1Akıl katında geçerli bir sözdür;

   2ezberleyene bu haber hoş bir haberdir.

   İkinci beyit ölçüyü değiştiriyor: söz artık keşfe değil akla havale ediliyor, yani okurdan tasdik değil muhakeme isteniyor. "Hıfz etmek" Kur'an ezberinin fiilidir; şair onu kendi manzumesi için kullanınca dizelerin okunmak değil taşınmak üzere yazıldığı anlaşılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Yemiş ummak söğüt ile kavaktan

   Hayır gelmez şaşıt ile savaktan

   1Söğütten, kavaktan meyve ummak boşunadır;

   2şaşkından, budaladan hayır gelmez.

   Şiirin motoru burada kuruluyor: birinci dizede tabiattan bir imkânsızlık, ikincisinde onun insandaki karşılığı. Söğüt ile kavak meyve vermeyen iki ağaçtır; kavaktan/savaktan kafiyesi benzetmeyi kulağa da duyurur. Birinci dize yüklemsizdir, cümle ancak "hayır gelmez" ile tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Tavuk yumurtasından doğmaz ördek

   Ne diksen anı bitirir çekirdek

   1Tavuk yumurtasından ördek doğmaz;

   2çekirdek ne dikersen onu bitirir.

   Önceki beytin kuralı burada iki adımda pekişiyor: önce somut bir imkânsızlık, sonra onu genelleyen bir yasa. "Bitirmek" burada bitirmek değil bitirtmek, yani yetiştirmek anlamındadır; modern okur için bir tuzaktır. Beytin iddiası açıktır: huy sonradan edinilmez, tohumla gelir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Toygar yumurtasından toy doğar mı

   Bî basîret kişiden oy doğar mı

   1Toygar yumurtasından toy kuşu doğar mı?

   2Basiretsiz kişiden isabetli görüş çıkar mı?

   Beyit bir ses oyunu üstünde duruyor: toygar küçük bir tarla kuşu, toy ise iri bir bozkır kuşudur; adları bir heceyi paylaşır, cisimleri paylaşmaz. Önceki beytin düz hükmü yerini soruya bırakır. "Oy" burada oylama değil, düşünüp taşınmadan çıkan isabetli görüş demektir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bülbül dilin öte mi kara bakal

   Hak sözün anlaya mı tilki çakal

   1Kara bakal denen kuş bülbül dilince öter mi?

   2Tilki ile çakal Hak sözünü anlar mı?

   Divan şiirinin klasik bülbül-karga karşıtlığı burada bozuluyor: kargayı halk ağzından bir kuş adı olan "kara bakal" alıyor — sözlüklerde hangi kuş olduğu kesinleşmediği için karşılığı verilmedi — karşısına da tilki ile çakal konuyor. Mesele böylece sesin güzelliğinden anlama kapasitesine kayıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Çaylâk şâhin olub şikâr kapa mı

   Her mekes arı gibi bal yapa mı

   1Çaylak şahin olup av kapar mı?

   2Her sinek arı gibi bal yapar mı?

   Beytin iki örneği de birbirine benzeyen ama işi ayrı olan canlılardan seçilmiş: çaylak da şahin de yırtıcı, mekes de arı da kanatlı. Şair bilerek birbirine benzeyenleri karşılaştırıyor, çünkü hedefi çirkin görüneni değil, mümine benzediği hâlde mümin olmayanı tarif etmek.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Şeker yese tûti ola mı karga

   Ma'rifet keşf ola mı ehl-i zerka

   1Karga şeker yese papağan olur mu?

   2İkiyüzlülere marifet açılır mı?

   Karga şekeri yiyebilir ama papağan olamaz: kazanılan görgü ile değişmeyen tabiat karşı karşıya. İkinci dizede "keşf" ilk beyitten geri döner, bu kez olumsuzlanarak — şairin kendi bilgisine verdiği ad, riya ehline yasaklanır. "Zerka" ise "karga" ile kafiyelenmek için böyle çekimlenmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Nasîhat kabûl etmez imiş İblis

   Tâati yok hırsı çok işi telbis

   1İblis öğüt kabul etmezmiş;

   2ibadeti yok, hırsı çok, işi hile.

   Hayvan dizisi burada adı olan bir kişiye yerini bırakıyor. "Etmez imiş" duyulan geçmiş kipindedir: hüküm şairin tecrübesine değil, aktarılan bilgiye dayandırılır. İkinci dize üç yüklemi tek yarım dizeye sığdırır — tâat yok, hırs çok, iş telbis — ve bir karakteri üç kelimede çizer.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    İki dilli iki gönüllü fuzul

    İki yüzlü iki sözlü Azâzil

    1İki dilli, iki gönüllü boşboğaz;

    2iki yüzlü, iki sözlü Azazil.

    "İki" dört kez geçiyor; ikiyüzlülük anlatılmıyor, tekrarla icra ediliyor. Azâzil, İblis'in melekken taşıdığı addır; beyit dokuzuncu beyitte anılan varlığı düşüşten önceki adıyla ikinci kez anarak, kınadığı ikiliği kendi adlandırmasında da tekrarlamış olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Kimin ki ikrârı yok îmânı yok

    Bir kâfirdir ahd ile peymânı yok

    1Kimin ikrarı yoksa imanı da yoktur;

    2ahdi, peymanı olmayan bir kâfirdir.

    "İkrâr" Bektaşî erkânında yola girerken verilen sözdür; onu imanla eşitlemek, tekkenin âyinini inancın ölçüsü saymak demektir. İkinci dizedeki "ahd ile peymân" biri Arapça biri Farsça eşanlamlı bir ikilemedir ve sözün bağlayıcılığını iki dilde birden tekrarlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
12. 12

    Kimde ki olmaya ahde emânet

    Hezâran lâ'net ol zâlime lâ'net

    1Kimde ahde sadakat bulunmazsa,

    2o zalime binlerce lânet, lânet.

    "Lâ'net" kelimesi bu beyitte giriyor ve on bir beyit boyunca bırakmıyor. Dize bedduâyı başlattığı kelimeyle bitiriyor; bu tekrar dikkatsizlik değil, ilâhi okur gibi çalışan bir kalıp. Ölçüt de dikkat çekicidir: küfür değil, emanete ihanet.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
13. 13

    Zâlim olub sebeb olur zulüme

    Bîşümâr lâ'net olsun ol zâlime

    1Zalim olup zulme sebep olur;

    2o zalime sayısız lânet olsun.

    Bedduâ aynı cümleyi ikinci kez, yalnız şiddet zarfını değiştirerek kuruyor: hezâran'ın yerini bîşümâr alıyor. Şiirin ilerleme biçimi budur — yeni bir delil değil, yeni bir eşanlamlı. İki dizede z-l-m kökü üç kez döner: zâlim, zulüm, zâlime.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
14. 14

    Söyler isen işitmez Hak sözünü

    Hak şaşı yaratmış ânın gözünü

    1Söylesen de Hak sözünü işitmez;

    2Hak onun gözünü şaşı yaratmış.

    Birinci dizede kulak, ikincisinde göz sakatlanmış. Beytin sert yanı, kusuru yaratılışa yüklemesi: münkir istemediği için değil, öyle yaratıldığı için görmüyor. "Şaşı" burada tek şeyi iki görmek demektir ve onuncu beyitteki "iki yüzlü" tarifiyle örtüşür.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
15. 15

    Gözü görmez urur inkâra gider

    Meğer gelmesine Hak’ka âr eder

    1Gözü görmez, vurup inkâra gider;

    2meğer Hakk'a gelmeyi kendine ar edermiş.

    "Urur ... gider" ikilisi bir yöne hızla sapmayı anlatır. İkinci dize bu sapmanın sebebini akla ya da delile değil utanca bağlar: Hakk'a gelmek ona ar gelir. Böylece inkâr bir kanaat değil, bir gurur meselesi olarak tarif edilmiş olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
16. 16

    Özün bilmez aslına münkir olur

    Anın içün gözü gönlü kör olur

    1Kendini bilmez, aslını inkâr eder;

    2onun için gözü de gönlü de kör olur.

    "Özün bilmek" tekkenin bilgiye verdiği en kısa addır; onu reddetmek burada kendi aslını inkâr etmekle bir tutulur. Beyit sebebi ve sonucu bu sırayla verir: bilmemek önce, körlük sonra. On dördüncü beyitte sıra tersineydi, orada körlük yaratılıştan geliyordu.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
17. 17

    İnsâniyet yanında ma'nâsı yok

    Yoldaşına hiç hayır sanısı yok

    1İnsanlık katında bir anlamı yoktur;

    2yoldaşına hiç hayır düşüncesi yoktur.

    Ölçüt burada ilâhiyattan arkadaşlığa kayıyor: adamı düşüren şey, yoldaşına iyilik düşünmemesi. "Sanı" burada zan değil niyet, içten geçen düşünce demektir. İki dizenin de "yok" ile bitmesi, on birinci beyitteki aynı kafiyeyi geri çağırır ve yoksunluk listesini sürdürür.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
18. 18

    Er odur hayır sana yoldaşına

    Hak yâr ola hayır gele başına

    1Er odur ki yoldaşına hayır dilesin;

    2Hak ona yâr olsun, başına hayır gelsin.

    Şiirin tek olumlu tanımı bu beyitte ve son derece mütevazı: "er" keramet gösteren değil, yoldaşına iyilik dileyen kişidir. İkinci dize tanımı hükümle değil duayla karşılar; böylece nasihatnâmenin ortasında, bedduâ dizisine girmeden hemen önce, bir kez de hayır duası edilmiş olur.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
19. 19

    bir başlı iki dilli yâra lâ’net

    Şol yüze gülücü ağyâra lâ’net

    1Bir başlı, iki dilli dosta lânet;

    2şu yüze gülen yabancıya lânet.

    Dört beyitlik bedduâ dizisi başlıyor; bundan sonra her dize "lâ'net" ile bitecek. "Bir başlı iki dilli" halk anlatılarındaki çok başlı canavarı tersine çeviriyor: tek baş, çift dil daha tehlikelidir, çünkü dışarıdan tek görünür. Kaynak bu dizeye küçük harfle başlıyor.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
20. 20

    İkrârı yok ehl-i inkâra lâ’net

    Eri candan sevmeyenlere lâ’net

    1İkrarı olmayan inkâr ehline lânet;

    2eri candan sevmeyenlere lânet.

    İlk dize aynı kökün iki zıt türevini yan yana getiriyor: ikrâr ile inkâr. İkinci dize tekkenin ikrardan sonraki ikinci bağını anıyor — eri candan sevmek. Sıralanan şeyler bir bedduâ listesi olduğu kadar, tersinden okunduğunda bir ikrar âyininin şartlarıdır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
21. 21

    Eksik bakan eğri nazara lâ’net

    Gülü bitmez dikenli hâra lâ’net

    1Eksik gören eğri bakışa lânet;

    2gül vermeyen dikenli çalıya lânet.

    Bedduâ kişilerden önce bir bakışa, sonra bir bitkiye yöneliyor. Dikenli olup gül vermeyen çalı, üçüncü beyitteki meyvesiz söğüt ile kavağın buraya taşınmış hâlidir: aynı imge, ilk seferinde yalnız gözlemleniyordu, şimdi lânetleniyor.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
22. 22

    Şekli insan özü himâra lâ’net

    Dışı İslâm içi kâfire lâ’net

    1Şekli insan, özü eşek olana lânet;

    2dışı İslam, içi kâfir olana lânet.

    İki dize de şiirin baştan beri kullandığı şekil/öz, dış/iç ayrımını çıplak hâliyle söylüyor. "Himâr" eşek demektir; kitap taşıdığı hâlde taşıdığını bilmeyen hayvan olarak Kur'an'da geçen imgeyi çağırır, dolayısıyla suçlama cehalet değil, taşıdığını anlamamaktır.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
23. 23

    Hak dedi Kur’an’da lâ’net zâlime

    Rahmetim var dedi mü’min kuluma

    1Hak Kur'an'da zalime lânet dedi;

    2mümin kuluma rahmetim var dedi.

    Bedduâya nihayet bir dayanak gösteriliyor ve aynı hamlede dengeleniyor: birinci dize Kur'an'dan lâneti, ikinci dize rahmeti aktarır. Beyit şiirin menteşesidir; buradan sonra artık yalnız kurtulanlardan söz edilecek. Zâlime/kuluma kafiyesi iki hükmü aynı sese bağlar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
24. 24

    Sıdk ile sâdıkane anlardürür

    Aşk ile âşıkane anlardürür

    1Doğrulukla, sadıkça duranlar onlardır;

    2aşkla, âşıkça duranlar onlardır.

    İki dize tek bir cümlenin kökü değiştirilmiş iki hâli: sıdk gider, aşk gelir. "Anlardürür" redifi burada başlıyor ve dört beyit sürecek övgüyü, dört beyit süren bedduânın karşısına simetrik olarak diziyor. Her dize bir ismi kendi kökünden türeyen zarfla eşler.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
25. 25

    Anlardır tevhîd-i Hak söyleyenler

    Anlardürür Şâh’a saddak deyenler

    1Hak tevhidini söyleyenler onlardır;

    2Şah'a "doğru söyledi" diyenler onlardır.

    "Şâh" Bektaşî dilinde Ali'dir; "saddak" ise Arapça tasdik fiilidir, "doğru söyledi" demektir. Şah'ı tasdik etmek, Hak tevhidini söylemekle aynı beyitte ve aynı dilbilgisi kalıbında anılıyor. Beyit "anlardır" ile "anlardürür" biçimlerini yan yana kullanır; biri yeni, öteki eski.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
26. 26

    Anlardır bu yolda Tanrı hasları

    Anlardır Muhammed Ali dostları

    1Bu yolda Tanrı'nın seçkinleri onlardır;

    2Muhammed ile Ali'nin dostları onlardır.

    "Has" seçkin, ayrılmış demektir. Beyit yolun iki bağlılığını art arda değil, birbirine paralel iki dizede sayar; böylece Tanrı'nın hasları olmakla Muhammed-Ali dostu olmak iki ayrı nitelik değil, tek niteliğin iki adı hâline gelir.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
27. 27

    Muhyeddin’im kulluk eyle anlara

    Îman götür doğru yol varanlara

    1Muhyeddin'im, onlara kulluk eyle;

    2doğru yola varanlara iman götür.

    Mahlas beyti; şair kendine sesleniyor. "Kulluk eyle anlara" alışılmış bir söz değildir — normalde Hakk'a yapılan kulluk burada erenlere yöneltilir. "Îman götür" ise imanı elde tutulan bir mülk değil, bir topluluğa taşınan bir şey sayar: son söz yalnızlığa değil, birlikte yürümeye çıkar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle