Yiyüp İçüp Gezen İnsân Uyar Cânını Gafletden

Fahrî, ecelin tuzağı ve malın geçiciliği karşısında insanı gafletten uyanmaya çağırır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yiyüp içüp gezen insân uyar cânını gafletden

   Seherde ide gör efgân uyar cânını gafletden

   1Yiyip içip dolaşan insan, canını gafletten uyandır;

   2seherde inleyip yakar, canını gafletten uyandır.

   Açılış insanı üç fiille tanıtır: yiyüp, içüp, gezen. Karşısına konan tek şey seherdeki efgândır; yani doygun gündüz ile inleyen tan vakti aynı beyitte çarpıştırılır. Redifin “uyar” emri de uykuyu değil, bu rahatlığı hedef alır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Yoluñ üzre tuzağını ecel sayyâd kurmuşdur

   Seni avlar o va’llâhi uyar cânını gafletden

   1Ecel avcısı yolunun üstüne tuzak kurmuştur;

   2vallahi seni avlar, canını gafletten uyandır.

   Ecel burada soyut bir son değil, yol üstüne tuzak kuran bir sayyâddır; insan da av konumuna düşürülür. “O va’llâhi” yemini uyarıyı öğütten çıkarıp tanıklığa çevirir: şair söylediğine yemin ederek avlanmanın kesinliğini vurgular.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Niçün böyle olursun sen ne ilmüñ var ne hod zühdüñ

   Gözüñ aç saña gel dirler uyar cânını gafletden

   1Niçin böylesin; ne ilmin var ne de zühdün.

   2Gözünü aç, sana ‘kendine gel’ derler; canını gafletten uyandır.

   Beyit soru ile başlayıp muhatabın elini boş bulur: ne ilm var ne zühd. Ardından gelen “gözüñ aç” ve “saña gel dirler” başkalarının sesini araya sokar; uyarı artık tek bir şairden değil, çevrenin tümünden geliyormuş gibi işitilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Emânetdir saña Hakdan bu mâl-ı mülke gel bakma

   Alup senden virir gayra uyar cânını gafletden

   1Bu mal mülk Hakk'tan sana emanettir, ona bel bağlama;

   2senden alıp başkasına verir, canını gafletten uyandır.

   Mal ve mülk mülkiyet değil emanet sayılınca sahiplik duygusu kökünden çözülür. “Alup senden virir gayra” dizesi bunu bir el değiştirme sahnesine döker: aynı mülk başkasının eline geçecektir, bu yüzden ona bakmak vakit kaybıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Amel eyle bu sözlerle eyâ Fahrî-i bî-çâre

   Tecellî eyleye Mevlâ uyar cânını gafletden

   1Ey çaresiz Fahrî, bu sözlere göre davran;

   2Mevlâ tecelli etsin, canını gafletten uyandır.

   Kapanışta öğüt dışarıya değil içeriye döner. “Amel eyle bu sözlerle” ifadesi, şiirin kendisini yeterli saymaz; söz ancak davranışa dönüşürse geçerlidir. Fahrî kendini bî-çâre diye çağırarak uyaranın da uyarılanla aynı yerde durduğunu kabul eder.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle